Periton Diyalizinde Sık Sorunlar: Drenaj, Kabızlık, Fıtık

Periton diyalizi yapan kişilerin çoğu, tedavinin bir döneminde küçük ya da büyük mekanik sorunlarla karşılaşır. Bu sorunların büyük bir kısmı basit önlemlerle evde çözülebilir; bir kısmı ise ünitede değerlendirme gerektirir. Önemli olan, sorunun neyle ilgili olabileceğini bilmek, basit adımları doğru sırayla denemek ve ne zaman yardım isteneceğini tanımaktır. Bu yazıda en sık karşılaşılan sorunları, olası nedenlerini ve yapılabilecekleri anlatıyoruz. Bulanık sıvı, karın ağrısı ve ateş gibi peritonit belirtileri ise her zaman ayrı ve acil bir durumdur.

Sorunların çoğu tedavinin ilk aylarında, kateter ve karın duvarı yeni duruma alışırken ortaya çıkar. Zamanla hem vücut hem de siz tedaviye alışırsınız; hangi pozisyonda sıvının daha rahat boşaldığını, hangi yiyeceklerin bağırsaklarınızı düzenlediğini öğrenirsiniz. Yine de yıllar sonra bile yeni bir sorun ortaya çıkabileceğini bilmek ve belirtileri tanımak önemlidir.

Sıvı neden yavaş boşalır ya da hiç boşalmaz?

Sıvının yavaş boşalmasının en sık nedenleri kabızlık, kıvrılmış ya da klempi kapalı kalmış hortum ve kateterin ucunun karın içinde yer değiştirmesidir. Bu soruna “drenaj sorunu” ya da “tek yönlü tıkanıklık” denir; çoğu zaman sıvı kolayca verilir ama geri gelmekte zorlanır. Daha seyrek olarak kateterin içinde fibrin (lif) ya da pıhtı birikmesi, bağırsağın ya da karın içi yağ dokusunun kateteri sarması neden olabilir.

Drenaj yavaşladığında şu adımları sırayla deneyin:

1. Tüm klemplerin açık olduğunu ve hortumların bükülmediğini, altında kalmadığını kontrol edin.
2. Boşaltma torbasının karın seviyesinin yeterince altında olduğundan emin olun.
3. Pozisyon değiştirin: öne eğilin, sağa ve sola dönün, ayağa kalkıp birkaç adım yürüyün ya da merdiven inip çıkın.
4. Son bağırsak hareketinizi düşünün; birkaç gündür tuvalete çıkamadıysanız kabızlık büyük olasılıkla nedendir.
5. Boşaltılan sıvıda beyaz, ipliksi parçalar varsa bunu not edin; fibrin tıkacı olabilir.
6. Bu adımlara rağmen sıvının önemli bir kısmı geri gelmiyorsa yeni sıvı vermeyin ve ünitenizi arayın.

Ünite, kateterin yerini görmek için karın grafisi çektirebilir. Fibrin tıkacı söz konusuysa ekip, diyaliz sıvısına pıhtılaşmayı önleyen bir ilaç eklenmesini önerebilir; ilacın türü ve dozu hekiminizce belirlenir. Kateter belirgin biçimde yer değiştirdiyse ve kabızlık tedavisiyle düzelmiyorsa, kateterin yeniden konumlandırılması için küçük bir işlem gerekebilir.

Kabızlık periton diyalizini neden etkiler?

Kabızlık, periton diyalizinde yalnızca rahatsızlık değil, diyalizin işleyişini bozan bir sorundur. Dolu bağırsaklar kateterin ucunu sıkıştırabilir, yerinden oynatabilir ve sıvının boşalmasını zorlaştırabilir. Ayrıca uzun süreli kabızlık, bağırsak duvarından bakterilerin geçmesini kolaylaştırarak peritonit riskini artırabilir. MedlinePlus da periton diyalizi hastalarının bağırsak ve gaz sorunlarını ekiplerine bildirmesi gerektiğini belirtir ^[3].

Periton diyalizinde kabızlığa katkı yapan etkenler şunlardır: fosfor bağlayıcılar ve demir ilaçları gibi bazı ilaçlar, potasyum nedeniyle meyve-sebze tüketiminin azalması, hareketsizlik, düşük potasyum düzeyi ve sıvı kısıtlaması. Önleme için:

• Her gün düzenli tuvalet alışkanlığı edinin; bağırsak hareketlerinizi defterinize not edin.
• Diyetisyeninizin önerdiği miktarda lifli yiyecek tüketin: yulaf, bulgur, sebzeler ve uygun meyveler.
• Her gün yürüyüş yapın.
• Kabızlık iki üç günü geçerse ekibinize danışın. Ekip uygun bir dışkı yumuşatıcı ya da müshil önerebilir.
• Magnezyum ya da fosfat içeren müshilleri ve lavmanları kendi başınıza kullanmayın; böbrek hastalarında bu maddeler birikebilir.

Periton diyalizinde fıtık neden olur ve nasıl fark edilir?

Periton diyalizinde karın içinde sürekli sıvı bulunması karın içi basıncı artırır ve bu basınç, karın duvarındaki zayıf noktalardan organların dışarı itilmesine, yani fıtığa yol açabilir ^[1]. NIDDK, kateter deliği ve solüsyonun ağırlığı nedeniyle karın kaslarının zayıflayabileceğini belirtir ^[1]. NHS de fıtığı periton diyalizinin olası komplikasyonları arasında sayar ^[2]. Fıtık en sık göbek çevresinde, kasıkta ve kateter ya da eski ameliyat izlerinin yakınında görülür.

Fıtık genellikle ayaktayken, öksürürken ya da ıkınırken belirginleşen, yatınca küçülen yumuşak bir şişlik olarak fark edilir. Çoğu zaman ağrısızdır. Erkeklerde kasık fıtığı, sıvının yumurtalık torbasına inmesine yol açabilir. Yeni bir şişlik fark ettiğinizde aynı hafta içinde ünitenize gösterin. Fıtıkların büyük kısmı küçük bir ameliyatla onarılabilir; ameliyattan sonraki kısa dönemde düşük hacimle, yatarak yapılan değişimlere ya da gece cihazına geçilebilir ve çoğu kişi periton diyalizine devam eder.

Fıtığın sert, ağrılı hâle gelmesi, içeri itilememesi, kızarması ve buna bulantı, kusma, gaz ve dışkı çıkaramama eşlik etmesi fıtığın sıkıştığını gösterebilir. Bu acil bir durumdur; beklemeden 112’yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.

Fıtıktan korunmak için neler yapılabilir?

• Ağır kaldırmaktan kaçının; özellikle karnınız doluyken. Solüsyon kolilerini taşımak için yardım isteyin.
• Kabızlığı önleyin; ıkınmak karın içi basıncı artırır.
• Uzun süren öksürüğü tedavi ettirin.
• Mekik gibi karın içi basıncı artıran egzersizleri ekibinize danışmadan yapmayın.
• Kilonuzu kontrol altında tutun.

Kateter çevresinden sızıntı olursa ne yapılmalı?

Kateter çevresinden ya da karın duvarından sıvı sızması, diyaliz sıvısının olması gereken yerden kaçtığını gösterir ve aynı gün ünitenize bildirilmelidir. Sızıntı en sık kateter takıldıktan sonraki ilk haftalarda, doku henüz tam iyileşmeden görülür; ancak daha sonra da ortaya çıkabilir. Belirtiler şunlardır:

• Çıkış yerinden berrak, sulu bir sıvının gelmesi; pansumanın ıslanması
• Kateter çevresinde ya da karın duvarında şişlik, ödem; derinin portakal kabuğu görünümü alması
• Boşaltılan sıvı miktarının belirgin azalması ve buna rağmen kilo artışı
• Kasık, yumurtalık torbası ya da dış genital bölgede şişlik

Sızıntı şüphesinde ünite, çıkış yerinden gelen sıvının diyaliz sıvısı olup olmadığını basit bir testle kontrol edebilir. Tedavi çoğu zaman bir süre değişimlerin durdurulması ya da düşük hacimle, yatarken yapılmasıdır; bu dönemde gerekirse geçici olarak hemodiyalize geçilebilir. Sızıntı enfeksiyon riskini artırdığı için çıkış yeri bakımına özellikle dikkat edilir.

Değişim sırasında neden omuz ağrısı olur?

Değişim sırasında ya da sonrasında hissedilen omuz ağrısının en sık nedeni, karına hava girmesi ya da sıvının diyaframın altına baskı yapmasıdır. Diyaframın altındaki tahriş, sinir yolları nedeniyle omuz ucunda ağrı olarak hissedilir. Genellikle sağ ya da sol omuz ucunda, batma şeklinde bir ağrıdır.

Hava girişini önlemenin yolu, doldurmadan önce hattın birkaç saniye yıkanması ve torba ile hortumlardaki havanın tamamen çıkarılmasıdır. Ağrıyı hafifletmek için şunlar denenebilir:

• Boşaltma sırasında öne eğilmek ya da dizler göğse çekili şekilde yatmak; böylece hava ve sıvı daha iyi boşalır.
• Kalçayı bir yastıkla hafifçe yükselterek birkaç dakika yatmak.
• Sıvıyı biraz daha yavaş vermek.

Omuz ağrısı birkaç saat içinde geçmiyorsa, her değişimde tekrarlıyorsa ya da nefes darlığı eşlik ediyorsa ünitenize bildirin.

Sıvı verilirken karın ya da sırt ağrısı olması normal mi?

Sıvı verilirken hafif bir dolgunluk ve gerginlik hissi normaldir; ancak belirgin ağrı bir nedene bağlıdır. Soğuk sıvı, sıvının çok hızlı akması, kateter ucunun karın içinde hassas bir bölgeye dokunması ya da solüsyonun asitliği ağrıya yol açabilir. Sıvının vücut sıcaklığına ısıtıldığından emin olun, torbayı biraz alçaltarak akışı yavaşlatın. Karında sürekli sıvı taşımak duruşu değiştirerek bel ve sırt ağrısına neden olabilir; karın ve sırt kaslarını güçlendiren hafif egzersizler ve doğru oturuş yardımcı olur. Bulanık sıvıyla birlikte olan ya da değişimler arasında da süren karın ağrısı ise peritonit açısından hemen değerlendirilmelidir.

Nefes darlığı periton diyaliziyle ilgili olabilir mi?

Evet. En sık neden vücutta sıvı birikmesidir; ancak seyrek olarak diyaliz sıvısı karından diyaframdaki küçük bir açıklık yoluyla göğüs boşluğuna, genellikle sağ tarafa geçebilir. Bu duruma hidrotoraks denir ve özellikle sıvı verildikten sonra ortaya çıkan ya da artan nefes darlığıyla kendini gösterir. Nefes darlığı fark ettiğinizde aynı gün ünitenizi arayın; şiddetliyse ya da istirahatte de sürüyorsa 112’yi arayın.

Boşaltılan sıvı neden pembe ya da kanlı görünür?

Boşaltılan sıvının pembe ya da hafif kanlı görünmesi çoğu zaman zararsız nedenlere bağlıdır, ama her seferinde ünitenize bildirilmelidir. Az miktarda kan bile sıvıyı belirgin biçimde renklendirir. Kadınlarda adet döneminde ve yumurtlama zamanında kısa süreli pembe sıvı sık görülür. Ağır kaldırma, ani zorlanma ya da kateterin yeni takılmış olması da hafif kanamaya yol açabilir. Pembe sıvı fark ettiğinizde ekibiniz, pıhtı oluşumunu ve kateter tıkanmasını önlemek için birkaç hızlı değişim yapmanızı önerebilir; bunu yalnızca ekibiniz söylerse yapın.

Koyu kırmızı ya da giderek koyulaşan sıvı, sıvıda pıhtılar, baş dönmesi, çarpıntı ya da karın ağrısı eşlik ediyorsa durum daha ciddidir ve hemen değerlendirilmelidir. Kan sulandırıcı ilaç kullanıyorsanız bunu ekibinize mutlaka hatırlatın.

Sorunları kaydetmek neden önemlidir?

Mekanik sorunların çoğu bir örüntü izler ve bu örüntüyü görmek, ekibin doğru çözümü bulmasını hızlandırır. Drenaj sorununun hangi değişimde, hangi pozisyonda başladığını; omuz ağrısının hangi adımdan sonra ortaya çıktığını; son bağırsak hareketinizin ne zaman olduğunu; günlük ultrafiltrasyon ve kilo değişimlerinizi defterinize yazın. Telefonla görüşmelerde bu notlar, sorunun evde mi çözülebileceğini yoksa ünitede mi değerlendirilmesi gerektiğini belirlemeyi kolaylaştırır.

Sık sorunlar bir bakışta

Ne zaman acilen başvurmalısınız?

Boşaltılan sıvının bulanık olması, karın ağrısı, ateş, bulantı ya da kusma peritonit belirtisidir ve torba saklanarak hemen ünite aranmalıdır ^[3]. NHS, kateter çevresinde ağrılı, şiş ya da rengi değişmiş deri, karında ağrı ya da şişlik ve yüksek ateşi acil değerlendirme gerektiren belirtiler arasında sayar ^[2]. Sıkışmış fıtık belirtileri, şiddetli nefes darlığı, göğüs ağrısı, bilinç bulanıklığı ya da gaz ve dışkı çıkaramama ile birlikte kusma varsa beklemeden 112’yi arayın.