Diyaliz Hastası Egzersiz Yapabilir mi? Güvenli Hareket Rehberi

Diyaliz hastalarının çoğu gün içinde az hareket eder. Seans günleri dört saati aşan oturma süresi, seans sonrası yorgunluk, kas kaybı ve düşme korkusu bir araya gelince hareketsizlik bir alışkanlığa dönüşebilir. Oysa düzenli egzersiz, diyaliz hastasının yaşam kalitesini artıran en etkili ve en ucuz araçlardan biridir. Doğru başlangıç, fistül ve kateter koruması ve durma sinyallerini bilmek, egzersizi güvenli hale getirir.

Diyaliz hastası için egzersiz neden önemlidir?

Düzenli egzersiz, diyaliz hastalarında kalp işlevini, tansiyon kontrolünü, kas gücünü ve ruh halini olumlu etkiler. ABD Ulusal Böbrek Vakfı (NKF), egzersizin böbrek hastalığının tüm evrelerinde, diyaliz hastalarında ve nakil sonrasında önemli olduğunu; kalp işlevini iyileştirdiğini, tansiyonun yönetimine yardım ettiğini, kas gücünü artırdığını ve kaygı ile depresyonu azalttığını belirtir ^[1]. Aynı kaynağa göre düzenli egzersiz yapan diyaliz hastaları daha iyi uyuduklarını, daha fazla enerjiye ve kas gücüne sahip olduklarını, günlük işlerini daha kolay yaptıklarını bildirir ^[1].

Egzersizin bir başka önemli yararı da bağımsızlığı korumasıdır. Merdiven çıkmak, pazara gitmek, torununu kucağına almak gibi günlük işler kas gücüne bağlıdır. Diyaliz hastalarında kas kaybı hızlı ilerleyebildiği için düzenli hareket, düşme riskini azaltmanın ve günlük yaşamı kendi başınıza sürdürmenin en güvenilir yoludur.

Egzersize başlamadan önce ne yapmalısınız?

Egzersize başlamadan önce diyaliz hekiminizle konuşmanız gerekir; güvenle yapabileceğiniz egzersiz türlerini birlikte belirlemeniz önerilir ^[1]. Hekiminiz kalp durumunuzu, tansiyonunuzu, kemik sağlığınızı, damar yolunuzu ve varsa diyabet, retinopati (şekere bağlı göz hasarı) ya da nöropati (sinir hasarı) gibi eşlik eden sorunları değerlendirir. Bazı hastalarda egzersiz öncesi efor testi ya da fizik tedavi değerlendirmesi istenebilir.

1. Hekim onayı alın: Hangi egzersizleri, hangi yoğunlukta yapabileceğinizi sorun.
2. Hedef belirleyin: Örneğin merdiveni dinlenmeden çıkabilmek ya da mahalle parkında bir tur yürüyebilmek gibi somut bir hedef seçin.
3. Yavaş başlayın: İlk hafta birkaç dakikalık yürüyüşler yeterlidir; süreyi her hafta azar azar artırın.
4. Isınma ve soğuma yapın: Yavaş başlayın, ısının, düzenli nefes alın ^[1]. Egzersizin sonunda da tempoyu yavaş yavaş düşürün.
5. Kayıt tutun: Her gün ne kadar hareket ettiğinizi ve nasıl hissettiğinizi not edin; ekibinizle paylaşın.

Diyaliz hastası hangi egzersizleri yapabilir?

NKF, aerobik egzersiz, ağırlık ya da direnç bandıyla yapılan kuvvet egzersizleri ve bahçe işleri ya da yürüyüş gibi büyük kas gruplarını çalıştıran günlük etkinliklerin birlikte yapılmasını önerir ^[1]. Hedef, haftanın çoğu günü, mümkünse her gün bir tür hareket etmektir ^[1]. Aşağıdaki tablo başlangıç için fikir verebilir; size uygun süre ve yoğunluğu ekibinizle belirleyin.

Yürüyüş, diyaliz hastaları için en kolay ulaşılan egzersizdir. Akşam yemeğinden sonra eşinizle mahallede yapacağınız kısa bir yürüyüş, sandalyeden on kez kalkıp oturma ya da televizyon izlerken direnç bandıyla birkaç tekrar, iyi bir başlangıçtır. Diyabetiniz varsa ayaklarınızı korumak için rahat ve kapalı ayakkabı giyin; egzersiz sonrası ayaklarınızı yara açısından kontrol edin.

Seans içi bisiklet egzersizi nedir?

Seans içi bisiklet, hemodiyaliz sırasında koltukta otururken ya da yatarken ayaklarla çevrilen pedallı küçük cihazlarla yapılan egzersizdir. NKF, bazı diyaliz ünitelerinde hemodiyaliz sırasında ayak bisikleti ve benzeri cihazlarla egzersiz imkânı bulunduğunu, hastaların bu seçeneği hekimlerine sormalarını önerir ^[1]. Seans içi egzersizin avantajı, zaten merkezde geçirdiğiniz zamanı değerlendirmesi ve ekibin gözetimi altında yapılmasıdır.

Merkezinizde bu imkân varsa ekibinizle şunları konuşun: Egzersize seansın hangi bölümünde başlanacağı (birçok merkez, tansiyon düşmesi riskinin daha az olduğu seansın ilk yarısını tercih eder), kaç dakika pedal çevireceğiniz ve hangi durumlarda bırakacağınız. Pedal çevirirken iğnelerin bulunduğu kolu hareket ettirmeyin. Seans sırasında baş dönmesi, kramp, bulantı ya da tansiyon düşmesi belirtisi hissederseniz pedalı bırakıp hemşirenize haber verin.

Fistül kolu egzersizde nasıl korunur?

Fistül ya da greft kolunuz, egzersizde en çok korumanız gereken bölgedir. NKF, damar yolu bulunan kolu sıkı kollu giysiler, takılar, üzerine yatma ve ağır yük kaldırmadan korumayı önerir ^[2]. Bu kurallar egzersizde de geçerlidir:

• Fistüllü kolla ağırlık kaldırmayın, şınav ve ağırlık taşıyan yoga duruşları gibi kola yük bindiren hareketlerden kaçının.
• Kola sıkı gelen spor kıyafetleri, bileklikler, akıllı saat kayışları ve tansiyon manşonlarını o kolda kullanmayın.
• Fistülünüzün titreşimini (tril) her gün kontrol edin; zayıflama ya da değişiklik fark ederseniz hemen ekibinize bildirin ^[2].
• Fistül henüz olgunlaşma aşamasındaysa, ekibiniz size top sıkma gibi özel el egzersizleri önerebilir. Bu egzersizleri yalnızca ekibin tarif ettiği şekilde yapın.
• Diğer kolunuzla ve bacaklarınızla kuvvet egzersizi yapmaya devam edebilirsiniz.

Hemodiyaliz kateteriniz varsa kateter bölgesini zorlayan, terlemeyle pansumanı ıslatan ya da çekme riski taşıyan hareketlerden kaçının. Kateter pansumanının temiz ve kuru tutulması gerekir ^[2]; egzersiz sonrasında pansumanınız ıslandıysa ekibinize danışın.

Periton diyalizi hastaları nasıl egzersiz yapmalı?

Periton diyalizi hastaları da aktif kalabilir ve spor yapabilir; ancak etkinliklerini sağlık ekipleriyle konuşmaları gerekir ^[3]. Karnınızda diyaliz sıvısı varken bazı fiziksel etkinlikleri sınırlamanız gerekebilir ^[3]. Pratikte birçok ekip, karın içi basıncı artıran ağır kaldırma ve mekik gibi hareketleri karın boşken bile dikkatli yapmayı, ağır egzersizden önce ise sıvıyı boşaltmayı önerir; çünkü karın içi basıncın artması fıtık ve sızıntı riskini artırabilir. Kateter çıkış yerini sürtünmeden korumak için egzersiz sırasında kateteri sabitleyin ve terledikten sonra çıkış yerinin bakımını ekibinizin tarif ettiği şekilde yapın.

Örnek bir başlangıç programı nasıl olabilir?

Aşağıdaki örnek, uzun süredir hareketsiz olan ve hekiminden onay almış bir hemodiyaliz hastası için genel bir fikir vermek amacıyla hazırlanmıştır; kendi programınızı ekibinizle birlikte uyarlayın.

• 1. ve 2. hafta: Seans olmayan günlerde günde iki kez 5–10 dakikalık yavaş yürüyüş. Televizyon izlerken sandalyeden kalkıp oturma hareketini 5 tekrarla deneme.
• 3. ve 4. hafta: Yürüyüşü tek seferde 15–20 dakikaya çıkarma. Sandalye egzersizini 2 set halinde 8–10 tekrara yükseltme; fistülsüz kolla hafif direnç bandı çalışması ekleme.
• 5. haftadan sonra: Haftanın çoğu günü yaklaşık 30 dakikalık hareket hedefi; merkezde imkân varsa seans içi bisiklet ekleme; haftada iki üç gün kuvvet ve denge egzersizleri.

Program sırasında nefesiniz hızlanabilir, ancak konuşabiliyor olmanız gerekir. Ertesi gün aşırı yorgunluk ya da kas ağrısı hissederseniz bir önceki haftanın düzeyine dönün. İlerlemenizi ölçmek için ayda bir kez, örneğin otuz saniyede kaç kez sandalyeden kalkabildiğinizi sayın ve kaydedin; bu basit test, kas gücünüzdeki değişimi görmenizi sağlar.

Egzersiz yaparken beslenmeye nasıl dikkat etmeli?

Kas yapmak ve korumak için yeterli protein ve enerji almak gerekir. Hemodiyaliz hastalarının protein ihtiyacı diyalizle protein kaybı nedeniyle genellikle diyaliz öncesi döneme göre daha yüksektir; size uygun miktarı diyaliz ekibiniz ve diyetisyeniniz belirler. Yumurta, tavuk, balık ve kırmızı et iyi protein kaynaklarıdır; ancak fosfor ve potasyum dengesini korumak için porsiyon ve pişirme yöntemi konusunda diyetisyeninizin önerilerine uyun. Spor içecekleri, protein tozları ve hazır enerji barları potasyum, fosfor ve tuz yükü taşıyabileceği için diyaliz hastalarına uygun olmayabilir. Sıcak yaz günlerinde egzersizi sabah erken ya da akşam serinliğinde yapmak, terleme ve susamayı azaltır.

Egzersizi ne zaman hemen bırakmalısınız?

Egzersiz sırasında aşağıdaki belirtilerden biri ortaya çıkarsa hemen durun ve dinlenin; belirtiler geçmiyorsa sağlık ekibinize başvurun:

• Göğüs ağrısı, göğüste baskı ya da sıkışma hissi
• Konuşmanızı engelleyen nefes darlığı
• Baş dönmesi, bayılacak gibi olma ya da görme bulanıklığı
• Düzensiz ya da çok hızlı kalp atışı
• Bacaklarda ani güçsüzlük ya da uyuşma
• Şiddetli kas krampı ya da eklem ağrısı
• Diyabetiniz varsa titreme, terleme ve açlık hissi gibi şeker düşüklüğü belirtileri

Göğüs ağrısı dinlenmekle geçmiyorsa, nefes darlığı ağırlaşıyorsa, bilinç bulanıklığı ya da kaslarda yaygın güçsüzlük varsa beklemeden 112’yi arayın. Bu belirtiler kalp sorunlarının ya da potasyum yükselmesinin işareti olabilir.

Hangi günlerde egzersiz yapmamalısınız?

Bazı günlerde egzersize ara vermek daha güvenlidir. Ateşiniz ya da enfeksiyon belirtileriniz varsa, seans kaçırdıysanız ya da seanslar arası kilo artışınız çok fazlaysa, bacaklarınızda ve yüzünüzde belirgin şişlik ve nefes darlığı varsa, ilaçlarınız değiştirildiyse ya da yeni bir ameliyat geçirdiyseniz egzersize ekibinize danışmadan devam etmeyin. Diyabetiniz varsa egzersiz öncesi beslenme önerilerine uymak, kan şekeri düşüklüğü riskini azaltmak açısından özellikle önemlidir ^[1]. Sıvı alımınızı ekibinizin önerdiği sınırlar içinde tutun; terlediğiniz için fazladan su içmeden önce danışın ^[1].

Egzersizi alışkanlığa dönüştürmenin yolları nelerdir?

Düzenli fiziksel etkinlik her yaşta sağlık için önemlidir ve kronik hastalığı olan kişiler de egzersizden yarar görür ^[4]. Sürdürülebilir olması için egzersizi hayatınızın doğal bir parçası haline getirmeye çalışın. Seans olmayan günlerde aynı saatte yürüyüşe çıkmak, bir yakınınızla ya da komşunuzla birlikte hareket etmek, adımlarınızı telefonla ya da basit bir adımsayarla izlemek motivasyonu artırır. Kötü hissettiğiniz bir günü kaçırmak başarısızlık değildir; ertesi gün kaldığınız yerden devam edin. Belediyelerin ücretsiz egzersiz alanları ve bazı hastanelerin fizik tedavi birimleri de güvenli seçenekler arasındadır.

Böbrek nakli bekliyorsanız egzersizin ayrıca bir yararı vardır: Ameliyata daha güçlü bir bedenle girmek, nakil sonrası toparlanmayı kolaylaştırabilir. Nakil ekibiniz de sizden genel kondisyonunuzu korumanızı isteyecektir. Egzersiz programınızdaki ilerlemeyi her ay diyaliz ekibinizle paylaşın; hedeflerinizi birlikte güncellemek motivasyonunuzu korur.