Hemodiyaliz Nedir, Nasıl Çalışır? Seans Sayısı ve Süresi

Hemodiyaliz tam olarak ne işe yarar?

Hemodiyaliz, böbrekleriniz yeterince çalışmadığında kanınızdaki atık maddeleri, fazla suyu ve fazla mineralleri vücut dışındaki bir filtre aracılığıyla uzaklaştıran tedavidir. Sağlıklı böbrekler günün her saatinde kanı süzer, idrarla zararlı maddeleri atar, tansiyonu dengeler ve potasyum, sodyum, kalsiyum gibi minerallerin kandaki düzeyini ayarlar. Hemodiyaliz bu işlerin bir bölümünü haftada birkaç kez, birkaç saat içinde yapar ^[1].

Burada bilinmesi gereken önemli bir nokta var: hemodiyaliz böbrek yetmezliğini iyileştirmez, böbreğin işinin yalnızca bir kısmını üstlenir ^[2]. Örneğin böbreklerin yaptığı kan yapımını destekleyen hormon üretimi ve D vitamininin aktif hâle getirilmesi gibi görevler diyalizle karşılanmaz. Bu yüzden diyaliz tedavisi gören kişilerde kansızlık (anemi) ve kemik-mineral dengesi için ayrıca ilaç tedavisi gerekebilir.

Hemodiyaliz makinesi kanı nasıl temizler?

Kanınız ince ve yumuşak tüplerle diyaliz makinesine gelir, diyalizör adı verilen filtreden geçer ve temizlenmiş olarak tekrar vücudunuza döner ^[2]. Bu döngü seans boyunca sürekli devam eder; vücudunuzdaki kanın tamamı seans süresince filtreden defalarca geçer. Herhangi bir anda vücudunuzun dışında yalnızca küçük bir miktar kan bulunur.

Diyalizör (yapay böbrek) nedir?

Diyalizör, içinde binlerce kılcal liften oluşan silindir biçiminde bir filtredir. Kan bu ince liflerin içinden, diyaliz sıvısı (diyalizat) ise liflerin dışından ters yönde akar. Liflerin duvarı yarı geçirgen bir zardır: üre ve kreatinin gibi küçük atık molekülleri, fazla potasyum ve fosfor bu zardan diyaliz sıvısına geçer; kan hücreleri ve proteinler gibi büyük yapılar ise kanda kalır. Bu geçişin temel adı difüzyondur (yoğunluğu yüksek taraftan düşük tarafa madde geçişi).

Fazla su nasıl alınır?

Makine, diyalizörde hafif bir basınç farkı oluşturarak kandaki fazla suyu süzer. Bu işleme ultrafiltrasyon denir. Seanslar arasında içtiğiniz sıvı ve yiyeceklerle aldığınız su böbrekler idrar yapamadığı için vücutta birikir; ultrafiltrasyon bu suyu çekerek sizi kuru ağırlık denen hedef kilonuza yaklaştırır. Seans öncesi ve sonrası tartılmanızın nedeni budur.

Diyaliz sıvısında ne var?

Diyalizat, saflaştırılmış su ile sodyum, potasyum, kalsiyum, magnezyum, bikarbonat ve glukoz içeren özel bir çözeltidir. İçeriği, kanınızdaki fazla maddeleri çekecek ama eksik olanları vermeyecek şekilde ayarlanır. Örneğin bikarbonat, böbrek yetmezliğinde kanda biriken asidi dengelemeye yardım eder. Diyaliz ekibiniz kan tahlillerinize göre bu sıvının bileşimini değiştirebilir.

Kimlerin hemodiyalize ihtiyacı olur?

Hemodiyaliz, böbrek işlevi yaklaşık %10–15 düzeyine indiğinde, yani son dönem böbrek hastalığında ya da ani böbrek hasarında (akut böbrek hasarı) kullanılır ^[2]. Kronik böbrek hastalığında bu karar yalnızca bir laboratuvar değerine bakılarak verilmez. Nefroloğunuz eGFR (tahmini glomerüler filtrasyon hızı, böbreğin süzme gücü) değerini, belirtilerinizi ve kan tahlillerinizi birlikte değerlendirir.

Diyalize başlama kararında genellikle şu durumlar dikkate alınır:

• İlaçla düzelmeyen yüksek potasyum ya da kanın aşırı asitleşmesi
• Bacaklarda, akciğerlerde biriken ve idrar söktürücülerle kontrol edilemeyen sıvı yükü
• Bulantı, kusma, iştahsızlık, kaşıntı, dikkat dağınıklığı gibi üremi (kanda atık birikmesi) belirtileri
• Kalbi saran zarın iltihabı (perikardit) gibi ciddi komplikasyonlar
• Beslenmenin bozulması ve kilo kaybı

Hemodiyaliz tek seçenek değildir. Periton diyalizi (karın zarı aracılığıyla evde yapılan diyaliz) ve böbrek nakli de böbrek yetmezliğinde kullanılan tedavilerdir. Uygun yöntem yaşınıza, ek hastalıklarınıza, ev ve iş düzeninize ve tercihinize göre nefroloğunuzla birlikte seçilir.

Haftada kaç seans ve kaç saat diyaliz yapılır?

Merkezde yapılan standart hemodiyaliz haftada 3 seans ve seans başına yaklaşık 4 saattir ^[1][3]. Türkiye’de merkezler genellikle Pazartesi–Çarşamba–Cuma ya da Salı–Perşembe–Cumartesi düzeninde çalışır ve sabah, öğle, akşam gibi vardiyalar sunar. Seans süresi kişiye göre 3–5 saat arasında değişebilir ^[2]; vücut ağırlığı yüksek olanlarda, seanslar arasında fazla kilo alanlarda ya da kan tahlillerinde temizlik yetersiz çıkanlarda süre uzatılabilir.

Evde hemodiyalizde seans sayısı ve süresi daha esnektir; daha sık ve daha uzun diyaliz, sağlıklı böbreğin sürekli çalışmasına daha çok yaklaşır ^[1]. Ancak ev programı eğitim ve uygun koşullar gerektirir.

Bir seansı kısaltmak ya da atlamak küçük bir şey gibi görünse de vücutta su ve potasyum birikmesine yol açar. Özellikle hafta sonundaki iki günlük aranın ardından gelen seans en önemlisidir; bu aralıkta biriken sıvı ve potasyum en yüksek düzeydedir.

Diyaliz için damar yolu neden gerekir?

Makinenin kanı yeterli hızla çekip geri verebilmesi için güçlü akımlı bir damar yolu gerekir; normal bir koldaki toplardamar bu akımı sağlayamaz. Bu amaçla üç tür giriş yolu kullanılır ^[1]:

• Arteriyovenöz fistül: Cerrahi olarak bir atardamarın bir toplardamara bağlanmasıdır. En yüksek kan akımını sağlar, enfeksiyon ve pıhtılaşma riski en düşük olandır; bu nedenle ilk tercihtir. Olgunlaşması birkaç hafta ile birkaç ay sürebilir.
• Greft: Damarlar fistül için uygun değilse atardamar ile toplardamar arasına yapay bir tüp yerleştirilir. Daha kısa sürede kullanılabilir ancak enfeksiyon ve tıkanma riski daha yüksektir.
• Kateter: Boyun, göğüs ya da kasıktaki büyük bir toplardamara yerleştirilen yumuşak bir tüptür. Hemen kullanılabilir; acil başlangıçlarda ya da fistül olgunlaşana kadar geçici çözüm olarak tercih edilir.

Fistül açtırma işlemi, diyalize başlamadan aylar önce planlanırsa kateter ihtiyacı azalır. Bu nedenle böbrek hastalığınız ilerliyorsa fistül zamanlamasını nefroloğunuzla erkenden konuşmanız yararlı olur.

Bir hemodiyaliz seansında neler olur?

Bir seans, hazırlık, bağlanma, tedavi ve ayrılma aşamalarından oluşur. Hemşire ya da diyaliz teknisyeni her adımda size eşlik eder.

1. Tartı ve ölçümler: Seans öncesi tartılırsınız; tansiyon, nabız ve ateşiniz ölçülür. Kilo farkına göre seansta çekilecek su miktarı belirlenir.
2. Damar yoluna bağlanma: Fistül ya da greftiniz varsa koldaki damara iki iğne yerleştirilir; biri kanı makineye götürür, diğeri temizlenmiş kanı geri verir. Kateteriniz varsa iğne kullanılmaz, kateter uçları makineye bağlanır.
3. Kan sulandırıcı: Kanın tüplerde ve filtrede pıhtılaşmaması için genellikle heparin verilir. Dozu ve kullanımı hekiminizce belirlenir.
4. Tedavi: Yaklaşık 4 saat boyunca oturur ya da uzanırsınız. Bu sürede kitap okuyabilir, müzik dinleyebilir, televizyon izleyebilir ya da uyuyabilirsiniz. Tansiyonunuz düzenli aralıklarla ölçülür.
5. Ayrılma: Seans bitince iğneler çıkarılır ve giriş yerine birkaç dakika bastırılarak kanama durdurulur. Son tartı ve tansiyon ölçümünün ardından eve dönersiniz.

Seans genellikle ağrısızdır; yalnızca iğne girişinde kısa bir batma hissedilir. İsterseniz bu bölge için uyuşturucu krem kullanımını ekibinize sorabilirsiniz.

Hemodiyalizin yan etkileri nelerdir?

En sık görülen yan etkiler seans sırasında tansiyon düşmesi ve kas kramplarıdır ^[1]. Tansiyon düşmesi çoğunlukla seanslar arasında fazla kilo alınması ve kısa sürede çok su çekilmesiyle ilgilidir. Bunun dışında seans sonrası halsizlik, baş ağrısı, bulantı ve kaşıntı görülebilir. Uzun dönemde fosforun yükselmesi kemikleri zayıflatabilir ve cildi kaşındırabilir ^[1]; bu nedenle fosfor bağlayıcı ilaçlar ve diyet önemlidir.

Seans sırasında baş dönmesi, esneme, mide bulantısı, bulanık görme ya da kramp başlarsa hemen hemşirenize söyleyin. Ekip çoğu zaman su çekme hızını azaltarak, sizi yatar pozisyona alarak ya da serum vererek bu durumu kısa sürede düzeltir.

Hemodiyalize başlayınca hayatınızda neler değişir?

Diyaliz hayatınızın bir parçası olur, ama hayatınızın tamamı olmak zorunda değildir. Pek çok kişi diyaliz alırken çalışmayı, torunlarıyla vakit geçirmeyi ve sosyal hayatını sürdürür. Bunun için birkaç alışkanlık edinmek gerekir:

• Sıvı kısıtlaması: İdrar miktarınıza göre günlük içilecek sıvı belirlenir. Çay, ayran, çorba ve sulu meyveler de sıvıya dahildir.
• Tuz azaltma: Tuz susuzluğu artırır. Turşu, salamura zeytin, hazır çorba ve işlenmiş et ürünleri sınırlanır.
• Potasyum ve fosfor dengesi: Kuru fasulye, kuru kayısı, pekmez, muz ve domates gibi potasyumu yüksek besinler; işlenmiş peynir, kola ve hazır gıdalardaki fosfat katkıları kişiye göre sınırlanır. Bu sınırları diyaliz ekibiniz ve diyetisyeniniz belirler.
• Yeterli protein: Diyaliz proteini de bir miktar uzaklaştırdığı için yumurta, tavuk, balık gibi kaliteli protein kaynakları önemlidir.
• Düzenli tahliller: Aylık kan tahlilleriyle diyaliz yeterliliği (Kt/V), kansızlık, potasyum, fosfor ve paratiroid hormonu izlenir.

Türkiye’de hemodiyaliz tedavisi SGK kapsamında karşılanır; merkeze ulaşım desteği ve sağlık raporu gibi konuların güncel koşullarını SGK’dan ve diyaliz merkezinizin sosyal hizmet biriminden teyit etmeniz önerimizdir.

Hemodiyalizin yeterli olduğunu nasıl anlarsınız?

Diyalizin işe yaradığını hem kendinizi nasıl hissettiğinizden hem de düzenli kan tahlillerinden anlarsınız. Tedavi yeterli olduğunda iştah genellikle açılır, bulantı ve ağızdaki metalik tat azalır, enerji düzeyi zamanla artar ^[1]. Ancak his tek başına yeterli ölçüt değildir; bu yüzden ayda bir seans öncesi ve sonrası kan alınarak üre düzeyindeki düşüş hesaplanır.

Bu hesaplamanın sonucu iki ölçüyle ifade edilir: Kt/V ve URR (üre azaltma oranı). Haftada 3 seans alan kişilerde Kt/V değerinin seans başına en az 1,2, URR değerinin ise en az %65 olması genel olarak kabul gören alt sınırdır. Sonuç düşük çıkarsa ekibiniz seans süresini uzatabilir, kan akım hızını artırabilir, daha büyük bir diyalizör seçebilir ya da damar yolunuzda bir daralma olup olmadığını araştırabilir.

Tahlillerde ayrıca şu değerlere bakılır:

• Potasyum: Yüksekliği kalp ritmini bozabilir; diyetle ve gerekirse ilaçla dengelenir.
• Fosfor ve kalsiyum: Kemik sağlığı ve damar kireçlenmesi açısından izlenir.
• Hemoglobin: Kansızlığın derecesini gösterir; demir ve kan yapımını destekleyen ilaçlarla tedavi edilir.
• Albümin: Beslenme durumunuz hakkında fikir verir.

Sonuçlarınızı her ay hemşirenizden ya da hekiminizden isteyip bir deftere yazmanız, değişimleri takip etmenizi ve sorularınızı somut hâle getirmenizi kolaylaştırır.

Ne zaman hemen sağlık ekibine başvurmalısınız?

Diyaliz hastalarında bazı belirtiler beklemeye gelmez. Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112’yi arayın ya da en yakın acil servise gidin:

• Nefes darlığı, yatınca artan öksürük ya da göğüste baskı hissi
• Göğüs ağrısı, çarpıntı veya düzensiz kalp atışı
• Kaslarda belirgin güçsüzlük ya da uyuşma (yüksek potasyum belirtisi olabilir)
• Fistül ya da kateter bölgesinden durmayan kanama
• Titremeli ateş, özellikle kateteriniz varsa
• Bilinç bulanıklığı, bayılma

Fistülünüzdeki titreşimin (thrill) kaybolması, kateter bölgesinde kızarıklık veya akıntı, seanslar arasında belirgin şişlik ve hızlı kilo artışı gibi durumlarda da aynı gün diyaliz ekibinizi arayın.