Böbreğe Zarar Veren İlaçlar: Ağrı Kesici, Antibiyotik, Kontrast

Pek çok ilaç ya böbreklerden atılır ya da böbreğe giden kan akımını etkiler. Böbrekleri sağlıklı bir kişide sorun yaratmayan bir ağrı kesici, kronik böbrek hastalığı olan, ileri yaşta ya da sıvı kaybı yaşayan birinde böbrek işlevini hızla bozabilir. Bu yazıda böbrek için risk taşıyan başlıca ilaç gruplarını, kontrast maddeleri ve bitkisel ürünleri; ayrıca ilaç kullanmadan önce kendinizi korumak için atabileceğiniz somut adımları bulacaksınız. Amaç ilaçlardan korkmanız değil, doğru soruları sormanızdır; hiçbir ilacı kendi başınıza bırakmayın.

İlaçlar böbreğe nasıl zarar verir?

İlaçlar böbreğe başlıca üç yolla zarar verir: böbreğe giden kan akımını azaltarak, böbrek tübüllerine (süzülen sıvıyı işleyen küçük kanallar) doğrudan toksik etki yaparak ya da alerjik bir iltihap başlatarak ^[1]. Sonuç çoğu zaman akut böbrek hasarı (böbrek işlevinin saatler ya da günler içinde ani düşmesi) şeklinde ortaya çıkar; bazı ilaçların uzun süreli kullanımı ise kalıcı hasara katkıda bulunabilir.

Risk herkes için aynı değildir. Aşağıdaki durumlarda ilaçlara bağlı böbrek hasarı daha kolay gelişir:

• Kronik böbrek hastalığı, özellikle eGFR 60’ın altında olması
• 65 yaş üzeri olmak
• Kalp yetmezliği, siroz, şeker hastalığı
• İshal, kusma, yüksek ateş ya da sıcakta yetersiz sıvı alımı nedeniyle susuz kalma
• Aynı anda çok sayıda ilaç kullanmak

Ağrı kesiciler böbreğe zarar verir mi?

Steroid olmayan iltihap giderici ağrı kesiciler (NSAİİ) böbreğe giden kan akımını azaltabildiği için böbrek hastaları açısından en sık sorun yaratan ilaç grubudur; National Kidney Foundation, böbrek hastalığı olanların, özellikle eGFR 60’ın altındaysa bu ilaçlardan kaçınmasını önerir ^[2]. Bu grupta ibuprofen, naproksen, diklofenak, deksketoprofen, etodolak ve meloksikam gibi etken maddeler bulunur. Bu ilaçlar soğuk algınlığı kombinasyonlarında, kas gevşetici karışımlarında ve adet sancısı ilaçlarında da yer alabilir; kutuda etken maddeyi okumak önemlidir.

NSAİİ’ler ayrıca vücutta tuz ve su tutulmasına, tansiyon yükselmesine ve potasyumun artmasına yol açabilir. Uzun süreli ve yüksek miktarda kullanım, kronik böbrek hasarına da katkıda bulunabilir.

“Üçlü darbe” kombinasyonu

Bir NSAİİ’nin, tansiyon için kullanılan ACE inhibitörü ya da ARB grubundan bir ilaç ve idrar söktürücü (diüretik) ile birlikte kullanılması, özellikle susuz kalındığında akut böbrek hasarı riskini belirgin şekilde artırır. NHS de NSAİİ’leri, ACE inhibitörlerini ve idrar söktürücüleri akut böbrek hasarına katkıda bulunabilecek ilaçlar arasında sayar ^[4]. Tansiyon ilacı kullanıyorsanız ağrı kesici almadan önce mutlaka hekiminize ya da eczacınıza danışın.

Daha güvenli seçenekler

Parasetamol, önerilen miktarlarda kullanıldığında böbrek hastaları için genellikle tercih edilen ağrı kesicidir ^[2]. Yine de karaciğer hastalığı olanlarda ve günlük üst sınırın aşılmasında risklidir. Cilde sürülen jel ve kremlerin kana karışan miktarı az olduğu için ağızdan alınan NSAİİ’lere göre daha güvenli kabul edilir. Hangi ağrı kesicinin size uygun olduğu, doz ve kullanım hekiminizce belirlenir.

Hangi antibiyotikler böbrek için risklidir?

Bazı antibiyotikler böbrek tübüllerine doğrudan zarar verebilir; bu nedenle böbrek hastalarında doz ve kan düzeyi takibiyle kullanılırlar ^[1]. Riskin büyük kısmı hastanede damardan verilen ilaçlarla ilgilidir, ancak evde kullanılan bazı antibiyotikler de dikkat gerektirir.

Böbrekten atılan pek çok antibiyotikte sorun ilacın kendisi değil, normal dozun böbrek hastasında kanda birikmesidir. Bu nedenle diş hekimi de dahil olmak üzere reçete yazan her hekime böbrek hastalığınızı ve son eGFR değerinizi söylemeniz gerekir.

Kontrast madde böbreğe zarar verir mi?

Bilgisayarlı tomografi ve anjiyografide kullanılan iyotlu kontrast madde, özellikle eGFR’si 30’un altında olan, susuz kalmış ya da kalp yetmezliği bulunan kişilerde böbrek işlevinde geçici düşüşe yol açabilir ^[1]. Günümüzde kullanılan kontrast maddelerle bu riskin eskiden düşünüldüğünden daha düşük olduğu bilinmektedir; yine de gerekli önlemler alınır.

1. Çekim öncesinde görüntüleme ekibine böbrek hastalığınızı ve son kreatinin ya da eGFR değerinizi bildirin.
2. Hekiminiz gerekirse çekim öncesi ve sonrası damardan sıvı verilmesini planlayabilir.
3. Çekimden önce bazı ilaçların (ör. metformin, NSAİİ’ler, diüretikler) geçici olarak bırakılması gerekebilir; bunu yalnızca hekiminizin talimatıyla yapın.
4. Çekimden 48–72 saat sonra kreatinin kontrolü istenebilir.

MR çekiminde kullanılan gadolinyumlu kontrast madde iyotlu kontrasttan farklıdır. İleri böbrek hastalığında ve diyaliz hastalarında çok nadir görülen ciddi bir deri ve bağ dokusu hastalığıyla ilişkilendirildiği için, bu hastalarda daha güvenli kabul edilen türler tercih edilir ve diyaliz hastalarında çekim sonrası seans planlaması yapılabilir. Diyaliz hastasıysanız kontrastlı çekim öncesi diyaliz ekibinizi de bilgilendirin.

Başka hangi ilaçlar dikkat gerektirir?

Ağrı kesiciler ve antibiyotikler dışında da böbrek hastalarında doz ayarı ya da yakın takip gerektiren pek çok ilaç vardır ^[3]. Bu ilaçların bir kısmı böbreği doğrudan etkiler, bir kısmı ise böbrek yeterince atamadığı için birikerek yan etki yapar.

• Mide koruyucu proton pompası inhibitörleri: Uzun süreli kullanımda nadiren alerjik böbrek iltihabıyla ilişkilendirilmiştir; gereksiz yere yıllarca kullanılmamalıdır.
• Lityum: Böbrek işlevini ve idrar konsantrasyonunu etkileyebilir; kan düzeyi ve böbrek tahlilleriyle izlenir.
• Metformin: Böbrek işlevi azaldıkça kullanımı sınırlandırılır ya da bırakılır; eGFR’ye göre karar verilir.
• Bazı şeker ve kolesterol ilaçları, gut ilaçları, sara ilaçları: Böbrekten atıldıkları için doz ayarı gerekebilir.
• Magnezyum veya alüminyum içeren antiasitler ve müshiller: İleri böbrek hastalığında kanda birikebilir.
• Fosfat içeren lavmanlar ve bağırsak temizleme solüsyonları: Akut böbrek hasarına yol açabilir; kolonoskopi hazırlığında böbrek hastalığınızı bildirin.

ACE inhibitörleri, ARB’ler ve SGLT2 inhibitörleri gibi ilaçlar başlandığında kreatinin biraz yükselebilir. Bu çoğu zaman beklenen bir etkidir ve bu ilaçlar uzun vadede böbreği korur. Bu nedenle kreatininde küçük bir artış gördüğünüzde ilacı kendiniz bırakmayın, hekiminizle değerlendirin.

Bitkisel ürünler ve takviyeler güvenli mi?

“Doğal” olması bir ürünün böbrek için güvenli olduğu anlamına gelmez; bitkisel ürünlerin içeriği ve miktarı çoğu zaman standart değildir ve bazıları doğrudan böbrek hasarı yapabilir. Örneğin aristolohik asit içeren bitkilerin ciddi böbrek hasarı ve idrar yolu kanserleriyle ilişkili olduğu bilinmektedir. “Böbrek temizleyen”, “taş düşüren” ya da “kreatinin düşüren” olarak pazarlanan karışımların etkinliği kanıtlanmış değildir.

Böbrek hastaları için başka riskler de vardır:

• Bazı bitki çayları ve meyve suyu karışımları yüksek potasyum içerebilir; diyaliz hastalarında tehlikeli potasyum yükselmesine yol açabilir.
• Bazı bitkisel ürünler kan sulandırıcılar ve nakil ilaçlarıyla etkileşir; örneğin sarı kantaron nakil ilaçlarının etkisini azaltabilir.
• Yüksek proteinli tozlar ve kreatin takviyeleri kreatinin değerini yükseltip tahlilleri yanıltabilir.
• Yüksek dozlu C vitamini, böbrekte oksalat birikimine katkıda bulunabilir.

Eczacınızın ve hekiminizin, reçetesiz ilaçlar, vitaminler ve takviyeler dahil kullandığınız her şeyi bilmesi gerekir ^[3]. Herhangi bir bitkisel ürün, vitamin ya da takviyeye başlamadan önce nefroloji hekiminize ve eczacınıza danışın; aktardan ya da internetten alınan karışımlardan kaçının.

Reçetesiz ürünlerde hangi gizli riskler vardır?

Reçetesiz satılan pek çok üründe, adı ağrı kesici olarak geçmese de böbrek hastaları için uygun olmayan etken maddeler bulunabilir. Bu nedenle kutunun ön yüzündeki marka adına değil, prospektüsteki etken madde listesine bakmak gerekir.

Yaşlı kişilerde aynı anda beş ya da daha fazla ilaç kullanmak oldukça yaygındır ve her yeni ilaç etkileşim olasılığını artırır. Yılda en az bir kez tüm ilaç kutularınızı bir poşete koyup kontrolünüze götürmek, artık gerekmeyen ya da birbiriyle çakışan ilaçların ayıklanmasını kolaylaştırır.

İlaç kullanmadan önce neleri kontrol etmelisiniz?

İlaçlara bağlı böbrek hasarından korunmanın en etkili yolu, her yeni ilaçtan önce böbrek hastalığınızı söylemek ve kullandığınız tüm ilaçların güncel bir listesini taşımaktır. Aşağıdaki adımlar pratikte işe yarar:

1. Reçeteli, reçetesiz, bitkisel ve vitamin dahil tüm ilaçlarınızın adını, gücünü ve kullanım sıklığını bir kâğıda ya da telefonunuza yazın.
2. Son eGFR ve kreatinin değerinizi bu listeye ekleyin.
3. Diş hekimi, acil servis ve diğer branş hekimlerine böbrek hastalığınızı ilk anda söyleyin.
4. Eczaneden reçetesiz ilaç alırken eczacınıza böbrek hastası olduğunuzu belirtin ve “Bu ilaç böbreğim için uygun mu?” diye sorun.
5. Komşudan, akrabadan alınan ya da evde eskiden kalan ilaçları kullanmayın.
6. Yeni başlanan bir ilaçtan sonra hekiminiz kontrol tahlili istediyse aksatmayın.

Hasta olduğunuz günler için plan yapın

İshal, kusma ya da yüksek ateş nedeniyle sıvı kaybettiğiniz günlerde böbrek, ilaçlara karşı daha hassas hale gelir. Bu dönemlerde bazı ilaçların geçici olarak durdurulması gerekebilir. Hangi ilaçların (ör. idrar söktürücüler, bazı tansiyon ilaçları, metformin, SGLT2 inhibitörleri) bu durumlarda bırakılacağını ve ne zaman yeniden başlanacağını önceden hekiminizle konuşup yazılı plan isteyin. Bu kararı kendi başınıza vermeyin.

Diyaliz hastalarında ilaç kullanımı neden farklıdır?

Diyaliz hastalarında böbrekten atılan ilaçlar kanda birikir ve bazı ilaçlar diyalizle kandan uzaklaştırılır; bu nedenle hem doz hem de ilacın diyaliz seansına göre zamanlaması değişebilir. Örneğin bazı antibiyotikler seans sonrasında verilir. Kalan idrar çıkışı olan diyaliz hastalarında bu kalıntı böbrek işlevini korumak da önemlidir; NSAİİ’ler ve gereksiz kontrast maddeler bu işlevi azaltabilir. Diyaliz ekibiniz, başka bir hekimin başlattığı her ilaçtan haberdar olmalıdır.

Ne zaman acilen sağlık ekibine başvurmalısınız?

Yeni bir ilaca başladıktan ya da kontrastlı bir çekimden sonra aşağıdaki belirtilerden biri gelişirse hekiminize hemen ulaşın; durum ağırsa 112’yi arayın:

• İdrar miktarında belirgin azalma ya da hiç idrar yapamama
• Bacaklarda, ayak bileklerinde ya da göz çevresinde hızla artan şişlik
• Nefes darlığı, özellikle yatınca artan
• Bulantı, kusma, aşırı halsizlik ve kafa karışıklığı
• Çarpıntı, kas güçsüzlüğü (yüksek potasyum belirtisi olabilir)
• Yüksek ateşle birlikte deride döküntü ve eklem ağrısı (alerjik böbrek iltihabı belirtisi olabilir)

İlaçlara bağlı böbrek hasarı erken fark edildiğinde, sorumlu ilacın bırakılması ve sıvı dengesinin sağlanmasıyla çoğu zaman düzelir. Böbreklerinizi korumanın en kolay yolu, her ilaç öncesinde “böbreğim için uygun mu?” sorusunu sormaktır.