eGFR Nedir, Kaç Olmalı? Değerlere Göre Böbrek İşlevi Rehberi

Tahlil sonucunuzda kreatininin hemen altında “eGFR” diye bir satır görüp ne anlama geldiğini merak ediyorsanız yalnız değilsiniz. eGFR, böbreklerinizin ne kadar iyi çalıştığını tek bir sayıyla özetleyen, böbrek sağlığının en çok kullanılan göstergesidir. Aşağıda bu sayının nasıl hesaplandığını, hangi değerin ne anlama geldiğini ve sonucunuz düşük çıktığında hangi adımların atılacağını bulacaksınız.

eGFR nedir?

eGFR, “tahmini glomerüler filtrasyon hızı” anlamına gelir ve böbreklerinizin bir dakikada ne kadar kanı süzebildiğini tahmin eden bir değerdir ^[3]. Birimi mL/dk/1,73 m²’dir; yani ortalama bir yetişkin vücut yüzeyine göre ayarlanmış, dakikada süzülen mililitre miktarıdır.

Böbreklerde glomerül adı verilen yaklaşık bir milyon küçük süzgeç bulunur. Gerçek GFR’yi doğrudan ölçmek için özel bir madde verilip saatlerce kan ve idrar örnekleri toplanması gerekir; bu günlük pratikte uygulanabilir değildir. Bunun yerine kandaki kreatinin düzeyi, yaş ve cinsiyet bir formüle konularak GFR tahmin edilir. Başındaki “e” harfi İngilizce “estimated” yani “tahmini” kelimesinden gelir.

eGFR’nin en büyük avantajı, kreatininin tek başına gösteremediği farkları ortaya koymasıdır. Örneğin 1,2 mg/dL kreatinin, 30 yaşında kaslı bir erkekte normal böbrek işlevine işaret ederken, 78 yaşında zayıf bir kadında belirgin bir işlev kaybını gösterebilir. Formül bu farkı yaş ve cinsiyet üzerinden hesaba katar.

eGFR nasıl hesaplanır?

Günümüzde yetişkinlerde önerilen yöntem, 2021 yılında güncellenen CKD-EPI denklemidir; bu formül kreatinin, yaş ve cinsiyeti kullanır, ırk katsayısı içermez ^[2]. ABD Ulusal Böbrek Vakfı (NKF), yetişkinlerde eGFR tahmini için 2021 CKD-EPI denklemlerini önerir ^[2].

Eski formüllerde siyahi bireyler için ayrı bir düzeltme katsayısı bulunuyordu. Bu katsayının biyolojik bir temeli olmadığı ve bazı hastalarda böbrek hastalığı tanısını geciktirdiği görüldüğü için 2021 sürümünde kaldırıldı. Türkiye’deki laboratuvarların çoğu da eGFR’yi CKD-EPI formülüyle raporlar; laboratuvarınızın hangi formülü kullandığını rapordaki dipnottan görebilirsiniz.

Sistatin C ile eGFR nedir?

Kreatinine ek olarak sistatin C adlı bir proteinin de ölçüldüğü “kreatinin-sistatin C” formülü, kas kütlesinden daha az etkilendiği için bazı durumlarda daha güvenilir sonuç verir ^[2]. Çok kaslı ya da çok zayıf kişilerde, ampütasyon geçirmiş olanlarda ya da kreatinin sonucunun klinik tabloyla uyuşmadığı durumlarda doktorunuz bu testi isteyebilir. Her laboratuvarda bulunmayabilir.

eGFR kaç olmalı?

Genç ve orta yaşlı yetişkinlerde eGFR’nin 90 mL/dk/1,73 m² ve üzerinde olması normal kabul edilir; 60’ın altındaki bir değerin 3 aydan uzun sürmesi ise kronik böbrek hastalığı anlamına gelir ^[1]. 60–89 arasındaki değerler hafif azalmayı gösterir ve tek başına hastalık tanısı koydurmaz.

eGFR yaşla birlikte doğal olarak azalır. 40 yaşından sonra her yıl ortalama yaklaşık 1 mL/dk kadar bir düşüş beklenir. Bu nedenle 70 yaşındaki bir kişide eGFR’nin 70–80 arasında olması çoğu zaman yaşa uygun bir bulgudur. Asıl önemli olan, değerin yıllar içindeki gidişatı ve idrarda albümin kaçağı olup olmadığıdır.

eGFR’ye göre böbrek hastalığı evreleri nelerdir?

KDIGO sınıflamasına göre eGFR değerleri altı kategoriye ayrılır: G1, G2, G3a, G3b, G4 ve G5 ^[1]. Bu kategoriler idrardaki albümin miktarıyla birlikte değerlendirilerek böbrek hastalığının riski belirlenir.

eGFR değerim ne anlama geliyor?

Aynı eGFR değeri, yaşınıza, eşlik eden hastalıklarınıza ve idrar testinize göre farklı anlamlar taşır; yine de aşağıdaki genel yorumlar sonucunuzu anlamanıza yardımcı olabilir. Kesin değerlendirme her zaman sizi muayene eden hekime aittir.

eGFR 75 ne demek?

eGFR 75, G2 kategorisine girer ve hafif azalmış böbrek işlevini gösterir. İdrarınızda albümin kaçağı yoksa ve böbrek ultrasonunuz normalse bu değer tek başına kronik böbrek hastalığı sayılmaz; özellikle 60 yaş üstünde sık görülür. Diyabet ya da tansiyon hastasıysanız yılda bir kez kontrol yeterli olabilir.

eGFR 59 ne demek?

eGFR 59, G3a sınırının hemen içindedir. Bu değer 3 ay arayla tekrarlanan ölçümlerde de 60’ın altında kalırsa evre 3a kronik böbrek hastalığı tanısı konur. Tek bir ölçümde 59 görmek, susuzluk ya da ölçümden önce yenen bol etli bir öğün gibi geçici nedenlerden de kaynaklanabilir; telaşlanmadan tekrar test yapılması uygun olur.

eGFR 45 ne demek?

eGFR 45, G3a ile G3b’nin sınırındadır ve böbreklerin normal kapasitesinin kabaca yarısına yakın çalıştığını gösterir. Bu düzeyde kişilerin çoğu belirti hissetmez. Ancak bazı ilaçların dozlarının ayarlanması gerekebilir; metformin gibi şeker ilaçları ve bazı antibiyotikler bu gruptadır. Kansızlık, D vitamini, kalsiyum ve fosfor değerleri de kontrol edilmeye başlanır.

eGFR 30 ne demek?

eGFR 30, G3b ile G4 arasındaki eşiktir. Bu değerin altına düşüldüğünde KDIGO nefroloji uzmanına yönlendirmeyi önerir ^[1]. Diyetle ilgili potasyum ve fosfor kısıtlamaları, kan değerlerinize göre gündeme gelebilir. Bu evre, ileride gerekebilecek tedaviler hakkında bilgi almaya başlamak için de uygun bir zamandır.

eGFR 15’in altı ne demek?

eGFR’nin 15’in altına düşmesi G5 evresi, yani böbrek yetmezliği anlamına gelir. Bu evrede diyalize ya da nakle ne zaman başlanacağı yalnızca sayıya göre değil, belirtilere göre belirlenir: iştahsızlık, bulantı, kaşıntı, nefes darlığı, kontrol edilemeyen sıvı birikimi ya da yüksek potasyum gibi. Bazı kişiler eGFR 10 civarında bile belirtisiz kalabilirken bazıları daha erken tedaviye ihtiyaç duyar.

eGFR’yi geçici olarak etkileyen durumlar nelerdir?

eGFR kreatininden hesaplandığı için kreatinini değiştiren her durum eGFR’yi de değiştirir; bu yüzden tek bir sonuçla karar verilmez ^[3]. Yanıltıcı sonuçlara yol açabilecek başlıca durumlar şunlardır:

• Susuzluk: Yaz sıcağında, ishal ya da kusma sonrasında kreatinin geçici olarak yükselir, eGFR düşer.
• Yoğun egzersiz: Testten bir gün önce yapılan ağır spor kreatinini artırabilir.
• Bol etli öğün: Pişmiş kırmızı et kreatinin içerir; testten önceki akşam yenen bol etli bir yemek sonucu etkileyebilir.
• Kas kütlesi: Vücut geliştirenlerde eGFR olduğundan düşük, kas kaybı olan yaşlılarda olduğundan yüksek çıkabilir.
• Bazı ilaçlar: Bazı ilaçlar kreatininin böbrekten atılmasını azaltarak gerçek böbrek hasarı olmadan kreatinini yükseltebilir.
• Gebelik: Gebelikte GFR doğal olarak artar; standart formüller bu dönemde güvenilir değildir.

Formül 18 yaş altındaki çocuklarda, hamilelerde ve böbrek işlevinin hızla değiştiği akut durumlarda doğru tahmin vermez. Hastanede yatan ve kreatinini günden güne değişen bir kişide eGFR değerine göre karar verilmez.

eGFR testine nasıl hazırlanmalı?

eGFR için özel bir hazırlık gerekmez; ancak sonucun güvenilir olması için birkaç basit önlem faydalıdır ^[3].

1. Testten önceki 24 saat içinde ağır egzersiz yapmayın.
2. Testten önceki akşam çok bol kırmızı et yemekten kaçının; normal bir akşam yemeği yeterlidir.
3. Susuz kalmayın; sabah bir iki bardak su içmek sonucu bozmaz.
4. Kullandığınız tüm ilaçları, bitkisel ürünleri ve takviyeleri laboratuvara ya da doktorunuza bildirin. Hiçbir ilacı kendi kararınızla kesmeyin.
5. Mümkünse kontrolleri aynı laboratuvarda yaptırın; böylece sonuçlar daha tutarlı karşılaştırılır.

eGFR düşükse ne yapılmalı?

eGFR düşük çıktığında ilk adım, sonucu 3 ay içinde tekrarlamak ve idrarda albümin/kreatinin oranına (ACR) bakmaktır ^[1]. eGFR ve ACR birlikte değerlendirildiğinde hem hastalığın varlığı hem de ilerleme riski daha net ortaya çıkar.

Düşük eGFR doğrulanırsa doktorunuz genellikle şu konuları ele alır:

• Nedeni bulmak için böbrek ultrasonu, tam idrar tahlili ve gerekirse ek kan testleri
• Tansiyonu hedefe indirmek; KDIGO, tolere edilebiliyorsa sistolik tansiyonun 120 mmHg altında tutulmasını önerir ^[1]
• Diyabeti olanlarda kan şekerinin kişiye özel hedefte tutulması
• Uygun hastalarda böbreği koruduğu gösterilen ilaç gruplarının başlanması; ilaç seçimi ve dozu hekiminizce belirlenir
• Kullandığınız ilaçların böbrek işlevine göre gözden geçirilmesi, reçetesiz ağrı kesicilerden kaçınılması
• Günlük tuzun yaklaşık 5 g’ın altında tutulması; turşu, salamura, sucuk, hazır gıdalar ve tuzlu kuruyemişin azaltılması

eGFR’nin yıllık düşüş hızı da önemlidir. Yılda 5 mL/dk’dan fazla düşüş ya da kısa sürede belirgin bir kayıp, hızlı ilerleme olarak kabul edilir ve nefroloji değerlendirmesi gerektirir ^[1].

eGFR yükselebilir mi?

Evet, eGFR bazı durumlarda yükselebilir; özellikle düşüş susuzluk, ilaç ya da idrar yolu tıkanıklığı gibi geri döndürülebilir bir nedene bağlıysa sebep ortadan kalkınca değer düzelir. Kronik böbrek hastalığında ise kaybedilen dokunun geri gelmesi beklenmez; amaç düşüşü durdurmak ya da yavaşlatmaktır.

Bazı böbrek koruyucu ilaçlara başlandıktan sonraki ilk haftalarda eGFR’de hafif bir düşüş görülebilir. Bu durum çoğu zaman beklenen bir etkidir ve uzun vadede böbreği koruduğu düşünülür. Böyle bir düşüş gördüğünüzde ilacı kendiniz bırakmayın; değerlendirmeyi doktorunuza bırakın.

eGFR ilaç kullanımını neden etkiler?

Birçok ilaç vücuttan böbrekler yoluyla atıldığı için eGFR düştükçe bu ilaçlar kanda daha uzun süre kalır ve yan etki riski artar; bu yüzden doktorlar ve eczacılar ilaç dozunu eGFR’ye göre ayarlar ^[1]. Bu ayarlama, böbrek hastalığı yönetiminin sessiz ama çok önemli bir parçasıdır.

eGFR’ye göre doz ayarı ya da dikkat gerektirebilen başlıca ilaç grupları şunlardır:

• Bazı şeker ilaçları; metformin gibi ilaçlar belirli eGFR eşiklerinin altında azaltılır ya da kesilir
• Bazı antibiyotikler ve antiviral ilaçlar
• Kan sulandırıcıların bir kısmı
• Gut ve mide ilaçlarının bir kısmı
• Reçetesiz satılan ağrı kesiciler, özellikle NSAİİ grubu (ibuprofen, naproksen, diklofenak gibi)

Yeni bir ilaç yazıldığında ya da eczaneden reçetesiz bir ürün alırken son eGFR değerinizi söylemeniz, en basit ve en etkili korunma yoludur. Doz ve kullanım her zaman hekiminizce belirlenir; elinizdeki ilaçların dozunu kendi başınıza değiştirmeyin.

eGFR sonuçlarınızı nasıl takip edebilirsiniz?

eGFR’yi doğru yorumlamanın en iyi yolu, sonuçları tarih sırasıyla kaydedip eğilime bakmaktır; tek bir değerdeki küçük iniş çıkışlar çoğu zaman anlamsızdır. 3–5 puanlık oynamalar ölçüm farkından ya da o günkü sıvı durumunuzdan kaynaklanabilir.

Basit bir takip çizelgesinde şu bilgileri tutabilirsiniz: test tarihi, kreatinin, eGFR, idrar ACR, tansiyon ortalamanız ve o dönemde başlanan ya da kesilen ilaçlar. Kontrole giderken bu çizelgeyi yanınızda götürmek, doktorunuzun gidişatı birkaç saniyede görmesini sağlar. e-Nabız sistemi üzerinden geçmiş tahlil sonuçlarınıza da ulaşabilirsiniz.

Ne zaman acilen doktora başvurmalısınız?

eGFR sonucunuz düşük olsun ya da olmasın, şu belirtilerden biri ortaya çıkarsa beklemeden acil servise gidin ya da 112’yi arayın:

• Bir gün boyunca çok az idrar yapmak ya da hiç yapamamak
• Yatınca artan nefes darlığı, hızla artan bacak ve yüz şişliği
• Göğüs ağrısı, çarpıntı ya da belirgin kas güçsüzlüğü
• Bilinç bulanıklığı, aşırı uyku hali ya da havale
• Kusma ve ishal nedeniyle sıvı alamamak

eGFR, böbrek sağlığınızın pusulasıdır; tek bir ölçüm değil, zaman içindeki yönü önemlidir. Sonuçlarınızı tarih sırasıyla not edin, idrar albümin testinizi de mutlaka yaptırın ve bir değeri yorumlarken yaşınızı, ilaçlarınızı ve o günkü durumunuzu hesaba katın.