Akut Böbrek Hasarı Nedir? Nedenleri, Belirtileri ve Korunma

Akut böbrek hasarı, böbrek fonksiyonunun saatler ya da birkaç gün içinde ani olarak azalmasıdır. Eskiden “akut böbrek yetmezliği” denen bu durumda böbrek, kandaki atıkları ve fazla sıvıyı yeterince atamaz hâle gelir. Çoğu zaman başka bir hastalığın, sıvı kaybının ya da bir ilacın yol açtığı ikincil bir sorundur. Erken fark edilip nedeni düzeltildiğinde böbrek fonksiyonu sıklıkla tamamen ya da büyük ölçüde geri döner.

Akut böbrek hasarı nedir, nasıl tanımlanır?

Akut böbrek hasarı, kandaki kreatinin düzeyinin kısa sürede yükselmesi ya da idrar miktarının belirgin azalmasıyla tanımlanır. KDIGO kılavuzuna göre şu üç ölçütten biri yeterlidir ^[1]:

• Kreatininin 48 saat içinde en az 0,3 mg/dL yükselmesi
• Kreatininin son 7 gün içinde bilinen ya da tahmin edilen bazal değerin en az 1,5 katına çıkması
• İdrar miktarının 6 saat boyunca saatte vücut ağırlığının kilogramı başına 0,5 mL’nin altına düşmesi

Örneğin bazal kreatinini 0,9 mg/dL olan birinde iki gün içinde değerin 1,3 mg/dL’ye çıkması, kişi kendini iyi hissetse bile akut böbrek hasarı ölçütünü karşılar. Bu yüzden hastanede yatan ya da ağır hastalık geçiren kişilerde kreatinin sık aralıklarla ölçülür.

Hasarın derecesi üç evrede sınıflandırılır:

Evre yükseldikçe hasarın ağırlığı ve diyaliz ihtiyacı olasılığı artar ^[1].

Akut böbrek hasarı ile kronik böbrek hastalığı arasındaki fark nedir?

Temel fark zamandır: akut böbrek hasarı saatler ya da günler içinde gelişir ve çoğu zaman geri dönebilir; kronik böbrek hastalığı ise en az üç ay süren, genellikle yavaş ilerleyen ve kalıcı bir durumdur. İkisi birbirinden bağımsız değildir. Kronik böbrek hastalığı olan kişiler akut böbrek hasarına daha yatkındır; tekrarlayan akut hasar atakları da zamanla kronik böbrek hastalığı gelişme ya da ilerleme riskini artırır ^[3].

Takip açısından önemli bir ayrıntı da şudur: akut hasar sonrasında kreatinin normale dönse bile böbrek tamamen eski hâline gelmemiş olabilir. Bu nedenle akut böbrek hasarı geçiren kişilerde birkaç ay sonra kontrol kreatinin, eGFR ve idrarda protein ölçümü yapılması önerilir.

Akut böbrek hasarına ne yol açar?

Akut böbrek hasarının nedenleri, sorunun böbreğe giden kan akımında mı, böbreğin kendisinde mi yoksa idrarın dışarı atıldığı yollarda mı olduğuna göre üç grupta incelenir ^[2].

Böbreğe yeterli kan gitmemesi

En sık neden grubudur. Böbrek, iyi çalışmak için sürekli ve yeterli kan akımına ihtiyaç duyar. Şu durumlar bu akımı azaltabilir:

• İshal, kusma, yüksek ateş, aşırı terleme ya da yetersiz sıvı alımına bağlı sıvı kaybı
• Kanama, ağır yanıklar
• Kalp yetmezliği, kalp krizi
• Kan dolaşımına yayılmış ağır enfeksiyon (sepsis)
• Tansiyonun aşırı düşmesi

Böbreğin kendisinde hasar

• Bazı ilaçlar: NSAİİ grubu ağrı kesiciler, bazı antibiyotikler, bazı kemoterapi ilaçları
• Görüntüleme tetkiklerinde damardan verilen kontrast madde, özellikle önceden böbrek hastalığı olanlarda
• Uzun süreli düşük kan akımının böbrek dokusunda hasar bırakması
• Ağır kas yıkımı (rabdomiyoliz); aşırı egzersiz, ezilme yaralanmaları, uzun süre yerde kalma sonrası görülebilir
• Böbrek iltihapları ve bazı bağışıklık sistemi hastalıkları

İdrar yollarında tıkanıklık

• Erkeklerde büyümüş prostat
• Her iki idrar yolunu ya da tek çalışan böbreğin idrar yolunu tıkayan taşlar
• Mesane, prostat ya da rahim ağzı kaynaklı tümörler
• İdrar sondasının tıkanması

Pek çok kişide birden fazla neden aynı anda rol oynar. Örneğin ishalli ve az su içen yaşlı bir hasta, aynı dönemde ağrı kesici ve idrar söktürücü de kullanıyorsa risk belirgin biçimde artar.

Kimler akut böbrek hasarı açısından daha risklidir?

Akut böbrek hasarı herkeste görülebilir, ancak bazı kişilerde risk daha yüksektir ^[2]:

• 65 yaş ve üzerindeki kişiler
• Kronik böbrek hastalığı olanlar
• Kalp yetmezliği, karaciğer hastalığı ya da şeker hastalığı olanlar
• Daha önce akut böbrek hasarı geçirmiş olanlar
• Bunama ya da bakıma muhtaçlık nedeniyle yeterli sıvı alamayanlar
• Ameliyat geçiren, özellikle kalp ve büyük damar ameliyatı olanlar
• Tansiyon ilaçları, idrar söktürücüler ya da böbrek üzerinde etkili başka ilaçlar kullananlar

Akut böbrek hasarının belirtileri nelerdir?

Erken dönemde çoğu zaman belirgin bir belirti yoktur ve hasar ancak kan tahliliyle fark edilir. Belirtiler ortaya çıktığında şunlar görülebilir ^[3]:

• İdrar miktarında azalma; bazı kişilerde ise idrar miktarı değişmez
• Ayak bileklerinde, bacaklarda ya da göz çevresinde şişlik
• Bulantı, kusma, iştahsızlık
• Halsizlik, uyuklama, dalgınlık ya da kafa karışıklığı
• Nefes darlığı
• Kalp ritminde düzensizlik; çoğu zaman kandaki potasyumun yükselmesine bağlıdır

Belirtiler başka hastalıklarla kolayca karışır. Özellikle yaşlılarda yeni ortaya çıkan dalgınlık ve halsizlik, ishal ya da ateşli bir hastalıkla birlikteyse akla akut böbrek hasarını da getirmelidir.

Akut böbrek hasarı nasıl teşhis edilir?

Teşhis, kan tahlilinde kreatininin önceki değerlerle karşılaştırılması ve idrar miktarının izlenmesiyle konur. Bu yüzden eski tahlil sonuçlarınızın elinizde olması, hekimin değişimi hızla görmesini sağlar; e-Nabız üzerinden geçmiş sonuçlarınıza ulaşabilirsiniz. Ardından hasarın nedenini bulmaya yönelik incelemeler yapılır ^[2]:

• Kan testleri: Kreatinin, üre, potasyum, sodyum, kan sayımı ve enfeksiyon belirteçleri. Potasyum yüksekliği, kalp ritmini etkileyebildiği için öncelikle değerlendirilir.
• İdrar tahlili: İdrarda protein, kan, enfeksiyon bulguları ve böbrek hasarına özgü hücre kalıntıları aranır.
• Böbrek ultrasonu: İdrar yollarında tıkanıklık olup olmadığını ve böbreklerin boyutunu gösterir. Küçülmüş böbrekler, sorunun aslında daha eski, kronik bir hastalık olduğunu düşündürebilir.
• İlaç listesinin gözden geçirilmesi: Son haftalarda başlanan ilaçlar, reçetesiz ağrı kesiciler ve bitkisel ürünler sorgulanır.
• Kalp değerlendirmesi: Gerekirse EKG ve kalp ultrasonu yapılır.

Nadir durumlarda, neden bulunamazsa ya da bağışıklık sistemi kaynaklı bir böbrek iltihabından şüphelenilirse böbrek biyopsisi istenebilir. Başvurduğunuzda kullandığınız bütün ilaçların listesini, kutularıyla ya da fotoğraflarıyla birlikte götürmeniz teşhisi hızlandırır.

Akut böbrek hasarı nasıl tedavi edilir?

Tedavinin temeli, hasara yol açan nedeni bulup ortadan kaldırmak ve böbrek iyileşene kadar vücudun sıvı ve elektrolit dengesini korumaktır ^[2]. Hafif vakalar ağızdan sıvı alımı ve ilaç düzenlemesiyle evde izlenebilirken, ağır vakalar hastanede tedavi gerektirir.

1. Sıvı dengesinin düzeltilmesi: Sıvı kaybı varsa ağızdan ya da damardan sıvı verilir; sıvı yüklenmesi varsa idrar söktürücüler kullanılabilir.
2. İlaçların gözden geçirilmesi: Böbreğe zarar verebilecek ilaçlar geçici olarak kesilir, bazı ilaçların dozu böbrek fonksiyonuna göre ayarlanır.
3. Enfeksiyonun tedavisi: Altta yatan enfeksiyon varsa uygun antibiyotikle tedavi edilir.
4. Tıkanıklığın giderilmesi: Prostat büyümesinde sonda takılması, taşlarda idrar yolunun açılması gibi girişimler yapılır.
5. Kan değerlerinin izlenmesi: Kreatinin, potasyum, sodyum ve asit-baz dengesi düzenli ölçülür.
6. Gerekirse diyaliz: Potasyum tehlikeli düzeye çıkmışsa, akciğerlerde sıvı birikmişse ya da atıklar çok yükselmişse geçici diyaliz uygulanır. Böbrek toparlandığında diyalize çoğu zaman gerek kalmaz.

Doz ve kullanım hekiminizce belirlenir; kestiğiniz ilaçlara ne zaman ve hangi dozda geri döneceğinizi taburcu olurken mutlaka sorun.

Akut böbrek hasarından nasıl korunulur?

Akut böbrek hasarının önemli bir kısmı önlenebilir. Korunmanın iki temel ayağı sıvı kaybını erkenden telafi etmek ve böbreğe zarar verebilecek ilaçları dikkatli kullanmaktır ^[3].

Sıvı kaybında dikkat

• İshal, kusma ya da yüksek ateş varsa yudum yudum sık sıvı alın; su, ayran ve çorba gibi tuzlu sıvılar kaybı telafi etmeye yardımcı olur. Kalp ya da böbrek yetmezliği nedeniyle sıvı kısıtlamanız varsa bu durumda ne kadar içeceğinizi önceden hekiminize sorun.
• Yaz sıcaklarında ve yoğun terlemede susamayı beklemeden su için.
• Yaşlı yakınlarınızın gün içinde yeterli sıvı aldığını kontrol edin; yaşla birlikte susama hissi azalır.

Hasta olduğunuz günlerde ilaçlar

İshal, kusma ya da ateşle birlikte sıvı kaybettiğiniz günlerde bazı ilaçlar böbrek üzerindeki yükü artırabilir. Bunlar arasında idrar söktürücüler, ACE inhibitörleri ve ARB grubu tansiyon ilaçları, NSAİİ grubu ağrı kesiciler, metformin ve SGLT2 inhibitörleri sayılabilir. Bu ilaçları kullanıyorsanız, hasta olduğunuz günlerde ne yapmanız gerektiğini önceden hekiminizle konuşun ve size özel bir plan isteyin. İlaçlarınızı kendi başınıza kesmeyin; plan yoksa aile hekiminize ya da eczacınıza danışın.

İlaç ve tetkiklerde dikkat

• Reçetesiz ağrı kesicileri uzun süre ve yüksek miktarda kullanmayın; böbrek hastalığınız varsa ağrı kesici seçimini hekiminize ya da eczacınıza danışın.
• Kontrastlı tomografi gibi bir tetkik planlanıyorsa böbrek hastalığınız olduğunu önceden söyleyin; gerekirse öncesinde kreatinin ölçülür ve sıvı desteği verilir.
• Bitkisel ürün ve takviyeleri hekiminize danışmadan kullanmayın.
• Yeni bir ilaç başlandığında, özellikle böbrek hastalığınız varsa, birkaç hafta içinde kontrol kan tahlili gerekip gerekmediğini sorun.

Akut böbrek hasarından sonra ne olur?

Pek çok kişide böbrek fonksiyonu günler ya da haftalar içinde düzelir. Ancak bazı kişilerde tam iyileşme olmaz ve kalıcı bir fonksiyon kaybı kalabilir; bu da ileride kronik böbrek hastalığına zemin hazırlar ^[1]. Hasarın ağır olması, tekrarlaması ve önceden böbrek hastalığının bulunması tam iyileşme olasılığını azaltır.

Taburculuktan sonra yapılacaklar genellikle şunlardır: birkaç hafta ile üç ay arasında kontrol kreatinin ve eGFR ölçümü, idrarda protein bakılması, tansiyon takibi ve kesilen ilaçların yeniden değerlendirilmesi. Akut böbrek hasarı geçirdiğinizi gelecekte başvurduğunuz her hekime söylemeniz, ilaç seçimlerinde daha dikkatli davranılmasını sağlar.

Ne zaman acilen başvurmalısınız?

Aşağıdaki durumlardan biri varsa aynı gün bir sağlık kuruluşuna, ağır belirtilerde vakit kaybetmeden 112’ye başvurun:

• 12 saatten uzun süre idrar yapamama ya da çok az idrar çıkarma
• Geçmeyen kusma ya da ishal nedeniyle sıvı tutamama, ayağa kalkınca baş dönmesi ve bayılma hissi
• Nefes darlığı, yatınca artan nefes almakta güçlük
• Çarpıntı, kalp ritminde düzensizlik, kaslarda belirgin güçsüzlük
• Yeni başlayan kafa karışıklığı, aşırı uyuklama
• Ağır egzersiz ya da yaralanma sonrası kola renginde idrar ve şiddetli kas ağrısı

Erken müdahale, böbreğin toparlanma şansını belirgin biçimde artırır. Kronik böbrek hastalığınız varsa, sıvı kaybettiğiniz her hastalık döneminde böbrek değerlerinizin kontrol edilmesini istemekten çekinmeyin.