Diyaliz Hastalarında Kabızlık: Lif, Sıvı Dengesi ve Güvenli Laksatif Seçimi

Kabızlık, diyaliz hastalarının en sık yaşadığı ama en az konuştuğu sorunlardan biridir. Bağırsak alışkanlığındaki değişiklikler çoğu zaman utanılan bir konu olarak geçiştirilir; oysa kabızlık iştahı, yaşam kalitesini ve bazı tahlil değerlerini etkileyebilir. Üstelik diyaliz hastaları için kabızlığın çözümü, diğer insanlarınkinden farklıdır: genel olarak önerilen bol su içmek ve bazı müshiller, böbrek yetmezliğinde sorun yaratabilir. Bu yazıda diyaliz hastalarında kabızlığın nedenlerini, sıvı ve lif dengesini, güvenli laksatif seçimini ve kaçınılması gereken ürünleri anlatıyoruz. Yazı doz önerisi içermez.

Diyaliz hastalarında kabızlık neden sık görülür?

Kabızlık, kronik böbrek hastalarında sık görülen bir şikâyettir ^[1]. Böbrek hastalarında kabızlığın başlıca nedenleri; kullanılan ilaçlar, düşük lifli beslenme, sıvı kısıtlaması, fiziksel hareketsizlik, bağırsak florasındaki değişiklikler ve bağırsak hareketlerinin yavaşlamasıdır ^[1].

• Sıvı kısıtlaması: Diyaliz hastalarının seanslar arasında sıvı alımını sınırlaması gerekir; az sıvı dışkıyı sertleştirir ^[1].
• Düşük lif: Potasyum ve fosfor kısıtlaması nedeniyle sebze, meyve, kurubaklagil ve tam tahılların azaltılması, lif alımını düşürür ^[1].
• İlaçlar: Bazı fosfor bağlayıcılar, ağızdan alınan demir, bazı ağrı kesiciler ve diğer ilaçlar kabızlık yapabilir ^[1].
• Hareketsizlik: Seans günlerinde saatlerce oturmak ve genel yorgunluk bağırsak hareketlerini yavaşlatır ^[1].

Kabızlık genel sağlık üzerinde olumsuz etkilere sahiptir ve böbrek hastalarında böbrek işlevinde kötüleşme ve ileri evre böbrek hastalığı gelişme riskindeki artışla ilişkilendirilmiştir ^[1]. Periton diyalizi yapan hastalarda kabızlık, karın içindeki kateterin işlevini de olumsuz etkileyebilir; bu nedenle periton diyalizi ekipleri bağırsak düzenine ayrıca önem verir.

Sıvı kısıtlaması varken kabızlıkla nasıl başa çıkılır?

Diyaliz hastaları kabızlığı gidermek için bol su içme önerisini uygulayamaz. Günlük sıvı hakkınızı aşmak, seanslar arası kilo artışına, yüksek tansiyona ve nefes darlığına yol açabilir. Bu nedenle sıvıyla ilgili çözümler, size verilen sıvı sınırı içinde planlanmalıdır:

• Günlük sıvı hakkınızı güne yayın; sabah kalktığınızda ılık bir bardak su ya da içecek bağırsakları uyarabilir.
• Çorba, yoğurt, sulu yemekler ve meyvelerdeki suyun da sıvı hesabına dahil olduğunu unutmayın.
• Su tutan lif kaynaklarını seçerken sıvı sınırınızı aşmayacak miktarları diyetisyeninizle belirleyin.

Lif takviyeleri (posa yapıcı laksatifler) genel olarak kabızlıkta ilk tercih edilen ürünler arasındadır; ancak bu ürünler kullanılırken susuz kalmayı önlemek için bol sıvı içilmesi gerekir ^[3]. Sıvı kısıtlaması olan diyaliz hastalarında bu durum sorun yaratabilir; yeterli sıvı olmadan alınan lif takviyesi kabızlığı ağırlaştırabilir. Böbrek hastalarında posa yapıcı ve ozmotik laksatiflerin yeterince etkili olmayabileceği ve yan etkilere yol açabileceği de bildirilmektedir ^[1]. Bu nedenle lif takviyesine başlamadan önce ekibinize danışın.

Diyaliz hastası hangi lifli besinleri tercih edebilir?

Yaşam tarzı ve beslenme değişiklikleri böbrek hastalarında her zaman kolay uygulanamasa da, genel sağlığa katkıları nedeniyle önerilir ^[1]. Önemli olan, lif alımını potasyum ve fosfor sınırlarınızı aşmadan artırmaktır. NKF’nin potasyum rehberine göre kuru erik ve kuru erik suyu, kuru üzüm, kuru incir, kuru kayısı, hurma ve diğer kuru meyveler potasyumu yüksek besinler arasındadır ^[4]. Bu nedenle halk arasında kabızlığa iyi geldiği bilinen kuru erik, kuru kayısı ve kuru incir, potasyumu yüksek olan diyaliz hastaları için uygun bir çözüm olmayabilir.

Aynı rehberde elma, armut, şeftali, kiraz, üzüm ve yaban mersini gibi meyveler daha düşük potasyumlu seçenekler arasında yer alır ^[4]. Porsiyon büyüklüğü de önemlidir; düşük potasyumlu bir meyve bile çok miktarda tüketildiğinde potasyum yükü artar ^[4].

Türk mutfağında haşlanmış ya da az yağlı sebze yemekleri, bulgur pilavı ve ev yapımı yoğurt gibi seçenekler, porsiyonları diyetisyeninizle ayarlanarak beslenme planınıza eklenebilir. Sebzelerin potasyumunu azaltmak için önerilen hazırlama yöntemlerini de ekibinizden öğrenebilirsiniz.

Sebzelerdeki potasyum nasıl azaltılır?

Lif açısından değerli olan ama potasyumu yüksek sebzeleri tamamen bırakmak yerine, diyetisyeninizin onayıyla potasyumunu azaltan hazırlama yöntemlerini kullanabilirsiniz. NKF, potasyumu yüksek sebzelerin kabuğunun soyulup ince dilimlenmesini, kısa süre ılık suyla durulanmasını ve sebze miktarının yaklaşık on katı kadar ılık, tuzsuz suda en az iki saat bekletilmesini önerir; daha uzun bekletmede su dört saatte bir değiştirilmelidir ^[4]. Bu yöntem potasyumun bir kısmını uzaklaştırır ama tamamını değil; bu nedenle bu sebzelerin miktarı yine de sınırlı tutulmalıdır ^[4]. Konserve meyve ve sebzelerin suyunu ve pişmiş etin suyunu kullanmamak da potasyum yükünü azaltır ^[4].

Hangi laksatifler diyaliz hastalarında risklidir?

Eczaneden reçetesiz alınabilen bazı müshil ve lavman ürünleri diyaliz hastalarında ciddi sorunlara yol açabilir. Bunun nedeni, bu ürünlerin içerdiği bazı minerallerin normalde böbreklerle atılması ve böbrek yetmezliğinde vücutta birikebilmesidir.

Magnezyum içeren laksatifler ve antasitler

Magnezyum tuzlarını içeren laksatiflerin böbrek hastalarında yeterli etki göstermeyebileceği ve yan etkilere yol açabileceği bildirilmektedir ^[1]. Kalsiyum, magnezyum, bizmut ya da alüminyum içeren mide ilaçlarının (antasitler) içerikleri de böbrek hastalarında vücutta birikebilir; kullanmadan önce sağlık ekibine danışılmalıdır ^[2]. Bir olgu bildiriminde, periton diyalizi yapan bir hastada müshil olarak kullanılan magnezyum oksidin kanda ciddi magnezyum yüksekliğine, bilinç bozukluğuna ve solunum sıkıntısına yol açtığı; ilacın kesilmesi ve hemodiyalizle durumun düzeldiği aktarılmıştır ^[5]. Yazarlar, periton diyalizi hastalarında magnezyumun atılımının büyük ölçüde kalan böbrek işlevine bağlı olduğunu ve bu işlevi azalmış hastalarda magnezyumlu laksatiflerin ciddi magnezyum yüksekliğine yol açabileceğini vurgular ^[5].

Fosfat içeren laksatifler ve lavmanlar

Ağızdan alınan sodyum fosfat içeren ürünler, bazı risk etkenleri olan kişilerde böbrek yetmezliğine yol açabilir ya da böbrek hasarını kötüleştirebilir; NKF bu ürünlerden kronik böbrek hastalarının, 55 yaş üstündekilerin ve böbrek kan akımını etkileyen ilaçları kullananların kaçınması gerektiğini belirtir ^[2]. Diyaliz hastalarında fosfat içeren müshil ve lavmanlar ayrıca kandaki fosforu tehlikeli düzeyde yükseltebilir. Kolonoskopi hazırlığı gerekiyorsa sizin için güvenli bir plan yapılmalıdır; polietilen glikol bazlı ürünler bir alternatif olabilir ^[2].

Alüminyum içeren ürünler

Böbrek hastaları alüminyum içeren ürünlerden kaçınmalıdır; alüminyum beyinde zehirlenmeye yol açabilir ve daha güvenli seçenekler mevcuttur ^[2]. Bazı mide ilaçları alüminyum içerebilir.

Potasyum içeren ürünler

Bazı bağırsak temizleme ürünleri ve tuz yerine kullanılan ürünler potasyum içerebilir. Potasyum diyaliz hastalarında birikmeye eğilimli olduğundan, içeriğini bilmediğiniz hiçbir ürünü kullanmayın ve kutunun içerik listesini eczacınızla birlikte kontrol edin.

Hangi laksatifler böbrek hastalarında daha uygun görülür?

Laksatif seçimi mutlaka hekiminizle yapılmalıdır. Böbrek hastalarında kabızlık tedavisini inceleyen 2023 tarihli bir derlemeye göre laktüloz ve lubiproston böbrek açısından koruyucu etkiler göstermiştir; linaklotid ve plekanatid vücuda çok az emildiği için böbrek hastalarında güvenli görünmektedir ^[1]. Aynı derlemede, fosfor yüksekliği ve kabızlığı birlikte olan böbrek hastalarında bağırsaktan fosfor emilimini de azaltan bir ilacın ek yarar sağlayabileceği ve klasik laksatiflere yanıt vermeyen kişilerde kullanılan bir ilacın böbrek hastalarında doz azaltımı gerektirdiği belirtilmektedir ^[1]. Bu ilaçların bir kısmı Türkiye’de bulunmayabilir; hangisinin size uygun olduğuna ve dozuna hekiminiz karar verir.

NHS’e göre laksatifler etki biçimlerine göre dört gruba ayrılır: posa yapıcılar, ozmotik laksatifler (laktüloz, makrogol), dışkı yumuşatıcılar ve bağırsak kaslarını uyaran laksatifler (bisakodil, sinameki) ^[3]. Reçetesiz alınan laksatifler kabızlık düzeldiğinde bırakılmalı ve 7 günden uzun kullanılmamalıdır; 3 gün kullanıldığı halde yarar görülmezse bir hekime ya da eczacıya danışılmalıdır ^[3]. Diyaliz hastaları ise reçetesiz bir laksatife başlamadan önce de ekiplerine danışmalıdır.

Bitkisel çaylar ve doğal ürünler güvenli mi?

Kabızlık için halk arasında sık kullanılan sinameki gibi bitkisel ürünler, bağırsak kaslarını uyaran laksatifler grubundadır ^[3]. Bu tür ürünlerin aktardan ya da internetten alınan karışımlarında içerik ve miktar belli olmayabilir; bazı bitkisel karışımlar potasyum ya da böbrek için zararlı maddeler içerebilir. Ayrıca bitkisel çaylar da günlük sıvı hesabınıza dahildir. Herhangi bir bitkisel ürün kullanmadan önce diyaliz ekibinize danışın. Reçetesiz laksatiflerin kısa süreli kullanım için olduğu ve kabızlık düzelince bırakılması gerektiği unutulmamalıdır ^[3].

Bağırsak düzenini destekleyen alışkanlıklar nelerdir?

1. Hareket: Gücünüz el verdiği ölçüde her gün kısa yürüyüşler yapın; fiziksel aktivite bağırsak hareketlerini uyarır ^[1].
2. Düzenli saat: Her gün aynı saatte, özellikle kahvaltıdan sonra tuvalete gitmeye zaman ayırın.
3. Sıkıştırmamak: Dışkılama isteğini ertelemeyin.
4. Doğru pozisyon: Klozette ayaklarınızın altına küçük bir tabure koymak dışkılamayı kolaylaştırabilir.
5. İlaçları gözden geçirmek: Kabızlık yapabilecek ilaçlarınızı hekiminizle konuşun; örneğin farklı bir fosfor bağlayıcıya geçmek mümkün olabilir. İlaçlarınızı kendi başınıza bırakmayın.

Kabızlık hakkında ekibinizle nasıl konuşmalısınız?

Kabızlığı tarif ederken ne sıklıkla dışkıladığınızı, dışkının kıvamını, ıkınma ya da tam boşalamama hissi olup olmadığını, şikâyetin ne zamandır sürdüğünü ve son dönemde başlanan yeni ilaçları belirtmeniz yardımcı olur. Kullandığınız tüm müshil, lavman, bitkisel çay ve takviyeleri de mutlaka söyleyin. Bu bilgiler, hekiminizin kabızlığın nedenini anlamasını ve sizin için güvenli bir tedavi seçmesini kolaylaştırır. Kabızlık yeni başladıysa ya da bağırsak alışkanlığınızda belirgin bir değişiklik olduysa, başka nedenlerin araştırılması gerekebilir.

Ne zaman acilen sağlık ekibine başvurmalısınız?

Aşağıdaki durumlarda diyaliz ekibinize hemen haber verin ya da acil servise başvurun; bilinç bulanıklığı, nefes almada güçlük ya da şiddetli karın ağrısı varsa 112’yi arayın:

• Şiddetli karın ağrısı, karında belirgin şişlik ve kusma (bağırsak tıkanıklığı belirtisi olabilir)
• Birkaç gündür hiç dışkılama ve gaz çıkaramama
• Dışkıda kan ya da siyah, katran renginde dışkı
• Müshil ya da lavman kullandıktan sonra kas güçsüzlüğü, uyku hali, bilinç bulanıklığı, nefes almada güçlük ya da çarpıntı
• Periton diyalizi yapıyorsanız bulanık diyaliz sıvısı, karın ağrısı ya da ateş

Kabızlık, diyaliz hastalarında doğru beslenme, düzenli hareket ve uygun ilaç seçimiyle çoğu zaman kontrol altına alınabilir. Utanmadan ekibinizle konuşmanız, güvenli olmayan ürünlere yönelmenizi önlemenin en iyi yoludur.