Diyalizde Protein İhtiyacı: Günde Kaç Gram, Hangi Kaynaktan?

Diyaliz öncesi dönemde birçok böbrek hastasına proteini azaltması söylenir. Diyalize başladıktan sonra ise bu öneri tersine döner ve proteinin artırılması gerekir. Bu değişiklik kafa karıştırıcı olabilir; ama nedeni açıktır: Diyaliz, kandaki atıkları temizlerken bir miktar amino asidi (proteinin yapı taşı) ve az miktarda proteini de vücuttan uzaklaştırır. Ayrıca kronik hastalık, iltihabi süreçler ve iştahsızlık kas kaybını hızlandırabilir.

Yeterli protein almak; kas gücünü korumak, enfeksiyonlara karşı direnç kazanmak, yaraların ve fistül (kol damarında oluşturulan diyaliz giriş yolu) çevresindeki dokunun iyileşmesi ve genel yaşam kalitesi için gereklidir. Hedef, her öğünde avuç içi büyüklüğünde kaliteli bir protein kaynağı bulundurmak ve proteini artırırken fosfor ile potasyumu dengede tutmaktır.

Diyaliz hastası günde kaç gram protein almalı?

KDOQI 2020 beslenme kılavuzu, metabolik açıdan dengede olan hemodiyaliz ve periton diyalizi hastalarına günde vücut ağırlığının kilogramı başına 1,0–1,2 g protein önerir ^[1]. Aynı kılavuz, diyabeti olan diyaliz hastaları için de aynı aralığı makul bulur.

Hesaplamada genellikle kuru ağırlık (fazla sıvıdan arınmış ağırlık) kullanılır. Çok kilolu ya da çok zayıf hastalarda diyetisyen “düzeltilmiş” bir ağırlıkla hesap yapabilir. Enfeksiyon, ameliyat ya da periton diyalizinde peritonit (karın zarı iltihabı) gibi durumlarda ihtiyaç geçici olarak artabilir. Bu nedenle kendi hedefinizi diyetisyeninizle belirlemeniz gerekir.

Neden yeterli enerji de almak gerekir?

Protein ancak yeterli enerji alındığında kas yapımında kullanılır; enerji yetersizse vücut proteini yakıt olarak yakar. KDOQI kılavuzu, diyaliz hastalarında günlük enerji alımının yaş, cinsiyet, fiziksel aktivite ve sağlık durumuna göre kilogram başına 25–35 kcal olarak belirlenmesini önerir ^[1]. 70 kg ağırlığındaki biri için bu, günde yaklaşık 1750–2450 kcal demektir.

Enerji açığını kapatmak için pirinç, bulgur, makarna, beyaz ekmek gibi potasyumu düşük tahıllar ve zeytinyağı gibi sağlıklı yağlar kullanılabilir. Periton diyalizi uygulayanlarda diyaliz sıvısındaki şeker de ek kalori sağlar; bu yüzden enerji hesabı ayrıca yapılır.

Kaliteli protein ne demektir?

Kaliteli ya da biyolojik değeri yüksek protein, vücudun ihtiyaç duyduğu tüm temel amino asitleri içeren ve kolay kullanılan proteindir; et, tavuk, balık ve yumurta bu gruptadır ^[2]. National Kidney Foundation, hemodiyaliz hastalarının her öğünde yüksek proteinli bir besin, örneğin yağsız et, tavuk, balık ya da yumurta tüketmesini ve günde yaklaşık 225–280 g (8–10 ons) yüksek proteinli besin almasını önerir ^[2].

Bitkisel proteinler (kuru fasulye, nohut, mercimek) de beslenmede yer alabilir; bitkisel kaynaklardaki fosforun emilimi düşüktür ^[3]. Ancak bu besinler potasyum açısından zengindir ve hazırlanırken ıslatma ve haşlama gibi önlemler gerekir. Bitkisel ve hayvansal proteinin oranını diyetisyeninizle birlikte belirlemeniz en doğrusudur.

Hangi protein kaynakları daha uygundur?

En uygun protein kaynakları, yüksek protein yanında görece düşük fosfor, potasyum ve sodyum içerenlerdir: yumurta akı, tavuk ve hindi göğsü, taze balık ve yağsız kırmızı et. Aşağıdaki tablo, USDA FoodData Central verileriyle sık kullanılan kaynakları porsiyon başına karşılaştırır ^[4]:

Tablodan çıkan pratik sonuçlar şunlardır: Tavuk ve hindi göğsü, protein başına en dengeli kaynaklardandır. Konserve balık ve peynir, sodyum yükü getirir. Kılçığıyla yenen sardalya, kılçıktaki mineraller nedeniyle fosfor açısından yüksektir. Yoğurt ve peynir protein sağlasa da protein başına fosforu yüksek olduğu için küçük porsiyonlarda kalmalıdır.

70 kg bir hasta günlük proteini nasıl tamamlayabilir?

Günlük protein hedefini somutlaştırmak, uygulamayı çok kolaylaştırır. Aşağıdaki örnek, 70 kg ağırlığında ve yaklaşık 70–84 g protein hedefi olan bir hasta için USDA verileriyle hesaplanmıştır ^[4]:

Bu örnekte süt ürünleri neredeyse hiç kullanılmadan hedefe ulaşılmıştır; böylece fosfor yükü düşük tutulmuştur. Kahvaltıda omlet yerine az tuzlu lor ya da küçük bir dilim beyaz peynir tercih edildiğinde protein biraz azalır, fosfor ve tuz ise artar. Öğünlerden birini atlamak, günlük hedefin yaklaşık üçte birini kaybetmek anlamına gelir; bu nedenle her öğünde bir protein kaynağı bulunması önemlidir.

Yumurta akı neden bu kadar değerlidir?

Yumurta akı, neredeyse hiç fosfor içermeden kaliteli protein sağlar; bir büyük yumurta akında yaklaşık 3,6 g protein ve yalnızca 5 mg fosfor bulunur ^[4]. Bilimsel bir derlemede de yumurta akının fosfor/protein oranının son derece uygun olduğu ve diyaliz hastaları için özellikle önemli olduğu vurgulanmıştır ^[3]. Yumurtanın fosforu ise büyük ölçüde sarısındadır.

Bu nedenle bütün yumurtayı tamamen bırakmak yerine, bir bütün yumurtaya iki yumurta akı ekleyerek omlet ya da menemen yapmak, fosforu artırmadan proteini yükseltir. Yumurta akı haşlanmış olarak salataya eklenebilir, sebzeli omlet, börek iç harcı ya da ev yapımı köfteye bağlayıcı olarak kullanılabilir. Pastörize sıvı yumurta akı da pratik bir seçenektir; etiketinde katkı maddesi olmadığından emin olun. Çiğ yumurta akı tüketmeyin; mutlaka pişirin.

Proteini artırırken fosfor ve potasyum nasıl dengelenir?

Proteini artırmanın en güvenli yolu, işlenmemiş ve taze kaynaklara yönelmek ve süt ürünlerini sınırlamaktır. Şu adımlar dengeyi korumaya yardımcı olur:

1. Her ana öğünde avuç içi büyüklüğünde (yaklaşık 85–90 g) et, tavuk ya da balık bulundurun ^[2].
2. Kahvaltıda peynir miktarını azaltın, yumurta akıyla proteini tamamlayın.
3. Sucuk, salam, sosis, hazır köfte gibi işlenmiş et ürünlerini tercih etmeyin; bunlar hem tuz hem fosfat katkısı içerir.
4. Eti haşlayıp suyunu dökerek ya da ızgarada pişirin; et suyu ve kemik suyunu çorba olarak sık kullanmayın.
5. Fosfor bağlayıcı ilaç kullanıyorsanız, hekiminizin önerdiği biçimde protein içeren öğünlerle birlikte alın.

Protein yetersizliği nasıl anlaşılır?

Protein ve enerji yetersizliği çoğu zaman sinsi başlar: istemeden kilo kaybı, kas erimesi, halsizlik, sık enfeksiyon, yaraların geç iyileşmesi ve bacaklarda incelme görülebilir. Diyaliz ekibi bunu düzenli tahlillerle izler. Kandaki albümin (karaciğerde yapılan ana protein) düzeyinin düşmesi, beslenme durumunun gözden geçirilmesi gerektiğine işaret edebilir; ancak albümin iltihap ve sıvı fazlasından da etkilenir, bu nedenle tek başına yorumlanmaz.

Kilonuzu ve iştahınızı takip etmek, değişiklikleri erken fark etmenizi sağlar. Son bir ayda kuru ağırlığınızda belirgin bir düşüş fark ettiyseniz bunu diyaliz ekibinize bildirin.

İştahsızlıkta protein nasıl artırılır?

İştahsızlık, diyaliz hastalarında yaygındır ve yeterli protein almanın önündeki en büyük engellerden biridir. Şu yöntemler işe yarayabilir:

• Üç büyük öğün yerine beş altı küçük öğün yiyin.
• Önce tabaktaki protein kaynağını yiyin, sonra pilav ve salataya geçin.
• Diyaliz günü seanstan önce ya da sonra hafif ama proteinli bir öğün planlayın; diyaliz ünitenizin seans sırasında yeme konusundaki kuralını öğrenin.
• Ağızdaki metalik tadı azaltmak için limon, nane ve hafif baharatlar kullanın, ağız bakımına dikkat edin.
• Yemeği aile ya da arkadaşlarla birlikte yemek iştahı olumlu etkiler.

Bu önlemlere rağmen yeterli beslenemiyorsanız, diyetisyeniniz böbrek hastalarına özel oral beslenme ürünleri önerebilir. KDOQI kılavuzu, yetersiz beslenme riski olan hastalarda diyet önerileriyle ihtiyaç karşılanamadığında bu tür takviyelerin denenmesini önerir ^[1]. Hangi ürünü ne kadar kullanacağınızı mutlaka hekiminiz ve diyetisyeniniz belirlemelidir; spor amaçlı protein tozları potasyum ve fosfor içerebileceği için kendi başınıza kullanılmamalıdır.

Çiğneme güçlüğü olan yaşlı hastalar proteini nasıl alabilir?

Diş ve protez sorunları, ağız kuruluğu ya da yutma güçlüğü, özellikle ileri yaştaki diyaliz hastalarında et tüketimini azaltabilir. Bu durumda proteinin dokusunu değiştirmek işe yarar: Kıyma ile hazırlanan yumuşak köfteler, iyice pişirilip didiklenmiş tavuk, fırında buğulama balık ve yumurta akıyla hazırlanan yumuşak omletler kolay çiğnenir. Tavuğu haşlayıp pirinç ya da bulgurla birlikte yumuşak bir yemek hâline getirmek de bir seçenektir. Yutma güçlüğü belirginse ya da yemek sırasında sık öksürük oluyorsa bunu hekiminize bildirin; uygun değerlendirme ve kıvam önerileri, hem beslenmeyi hem güvenliği korur.

Periton diyalizinde protein ihtiyacı farklı mı?

Periton diyalizinde protein kaybı her gün devam eder ve diyaliz sıvısıyla albümin de kaybedilir; bu nedenle bu hastalarda yeterli protein almak özellikle önemlidir. KDOQI kılavuzu metabolik açıdan dengede olan periton diyalizi hastaları için de 1,0–1,2 g/kg aralığını önerir ^[1]. Peritonit atakları sırasında ve sonrasında protein kaybı artabileceği için diyetisyeniniz hedefinizi geçici olarak yükseltebilir.

Ne zaman sağlık ekibinize başvurmalısınız?

Birkaç gün üst üste yemek yiyemiyorsanız, istemeden belirgin kilo kaybediyorsanız ya da sürekli bulantı ve kusma yaşıyorsanız diyaliz ekibinizi bilgilendirin. Bu belirtiler yalnızca beslenme sorunu değil, yetersiz diyaliz, enfeksiyon ya da başka bir hastalığın işareti olabilir. Şiddetli kusma nedeniyle hiçbir şey yiyip içemiyorsanız, bilinç bulanıklığı, göğüs ağrısı ya da nefes darlığı gelişirse 112’yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.

Diyalizde protein, korkulacak değil planlanacak bir besin ögesidir. Doğru kaynaklardan, doğru miktarda alınan protein, kas gücünüzü ve günlük enerjinizi korumanın temelidir.