Kuru Ağırlık Nedir? Seanslar Arası Kilo Artışı Ne Olmalı?

Kuru ağırlık tam olarak ne demektir?

Kuru ağırlık, vücudunuzda fazla su birikmediğinde olması gereken kilonuzdur; diyaliz seansının sonunda ulaşılmaya çalışılan hedef ağırlıktır ^[1]. Sağlıklı böbrekler içtiğiniz fazla suyu idrarla atar. Böbrek yetmezliğinde ise idrar azalır ya da tamamen kesilir; seanslar arasında içtiğiniz sıvı ve yiyeceklerle aldığınız su vücutta birikir. Bu birikim tartıda kilo artışı olarak görülür. Diyaliz seansında bu fazla su ultrafiltrasyon denen yöntemle çekilir ve sizi yeniden kuru ağırlığınıza yaklaştırır ^[2].

Kuru ağırlık, yağ ya da kas kaybı veya kazancından bağımsız bir kavram değildir. İştahınız açılıp gerçekten kilo aldığınızda ya da hastalık nedeniyle zayıfladığınızda kuru ağırlığınız da değişir. Bu yüzden kuru ağırlık bir kez belirlenip bırakılmaz; düzenli aralıklarla yeniden değerlendirilir.

Kuru ağırlık nasıl belirlenir?

Kuru ağırlık çoğunlukla deneme yanılma yoluyla, birkaç seans boyunca adım adım daha fazla su çekilerek ve vücudun buna verdiği yanıt izlenerek belirlenir ^[1]. Diyalize yeni başlayan kişilerde bu süreç birkaç hafta sürebilir. Ekibiniz her seansta biraz daha fazla su çeker; tansiyon düşmesi, kramp ya da baş dönmesi gibi belirtiler ortaya çıktığında kuru ağırlığa ulaşıldığı ya da hedefin biraz altına inildiği düşünülür.

Doğru kuru ağırlıkta olduğunuzu gösteren işaretler şunlardır ^[1]:

• Tansiyonunuz seans sonrası ve bir sonraki seans öncesinde normal aralıktadır.
• Seanslar arasında baş dönmesi ya da kramp yaşamazsınız.
• Bacaklarınızda, ayaklarınızda, ellerinizde ve yüzünüzde şişlik yoktur.
• Rahat nefes alırsınız; yatınca nefes darlığı olmaz.

Kuru ağırlığı belirlemede kullanılan yardımcı yöntemler

Muayene ve tansiyon takibinin yanı sıra bazı merkezlerde yardımcı yöntemler de kullanılır. Biyoimpedans analizi, vücuttan geçirilen zayıf ve hissedilmeyen bir elektrik akımıyla vücuttaki toplam su ve fazla sıvı miktarını tahmin eder. Akciğer ultrasonu, akciğerlerde biriken sıvıyı erken dönemde gösterebilir. Kalbin ultrasonu (ekokardiyografi) ve bazı kan tahlilleri de karar sürecine katkı sağlar. Bu yöntemler hekimin değerlendirmesinin yerini almaz, ona yardımcı olur.

Kuru ağırlık ne zaman yeniden ayarlanır?

Kuru ağırlığınız şu durumlarda yeniden değerlendirilir:

• Seans sonunda tansiyonunuz sürekli yüksek kalıyor ya da şişlikleriniz devam ediyorsa: hedef düşürülebilir.
• Seans sonlarında sık kramp, baş dönmesi, seans sonrası uzun süren halsizlik yaşıyorsanız: hedef yükseltilebilir.
• İştahınız açılıp gerçek kilo aldıysanız ya da bir hastalık, ameliyat veya hastane yatışı sonrası zayıfladıysanız.
• Kalp ilacı, tansiyon ilacı ya da diyabet tedavinizde değişiklik yapıldıysa.

Seanslar arasında ne kadar kilo almak normaldir?

Seanslar arasında alınan kilonun genellikle kuru ağırlığın %2–3’ünü geçmemesi hedeflenir. Örneğin kuru ağırlığı 70 kg olan biri için bu, iki seans arasında yaklaşık 1,4–2,1 kg demektir. Ulusal Böbrek Vakfı da hemodiyaliz hastalarının çoğuna seanslar arasında günde 1 kilogramdan fazla almamalarının önerildiğini belirtir ^[1]. Bu iki yaklaşım birbiriyle uyumludur; kişisel sınırınızı diyaliz ekibiniz belirler.

Hafta sonundaki iki günlük aradan sonra kilo artışının biraz daha yüksek olması doğaldır, ancak bu seans en çok sıvının çekilmesi gereken ve en çok zorlanılan seanstır. Bu nedenle hafta sonu sıvı ve tuz kısıtlamasına ayrıca özen gösterilmesi önerilir.

Seanslar arasında fazla kilo almak neden zararlıdır?

Seanslar arasında fazla kilo alındığında, bu suyun bir sonraki seansta kısa sürede çekilmesi gerekir. Su çok hızlı çekilirse tansiyon düşmesi ve kramp ortaya çıkar ^[2]. Su yeterince çekilemezse bu kez vücutta kalır ve kalbi yorar. Uzun dönemde tekrarlayan aşırı sıvı yükü yüksek tansiyona, kalp kasının kalınlaşmasına ve kalp yetmezliğine katkıda bulunur.

Fazla sıvının yol açabileceği sorunlar şunlardır:

• Ayak bilekleri, bacaklar ve göz çevresinde şişlik (ödem)
• Yüksek tansiyon
• Nefes darlığı, özellikle yatınca artan öksürük
• Akciğerlerde sıvı birikmesi (akciğer ödemi)
• Kalbin zorlanması ve zamanla kalp yetmezliği
• Diyaliz sırasında tansiyon düşmesi ve kramp, seans sonrası uzun süren halsizlik

Su yeterince çekilemediğinde ekibiniz seans süresini uzatabilir ya da ek bir seans önerebilir ^[2].

Ödem nasıl anlaşılır?

Ödem, dokularda biriken fazla suyun yol açtığı şişliktir ve çoğunlukla ayak bileklerinde, bacakların ön yüzünde, ellerde ve göz kapaklarında fark edilir. Basit bir kontrol yöntemi şudur: kaval kemiğinizin üzerine başparmağınızla birkaç saniye bastırın ve çekin. Parmağınızın izi çukur olarak kalıyorsa bu bölgede sıvı birikmiş olabilir. Ayakkabılarınızın, yüzüğünüzün ya da çoraplarınızın her zamankinden sıkı gelmesi de ödemin günlük hayattaki ipuçlarıdır.

Ödem tek başına her zaman fazla sıvı demek değildir; bazı tansiyon ilaçları, kalp yetmezliği, beslenme bozukluğu ve toplardamar yetmezliği de bacaklarda şişlik yapabilir. Bu yüzden ödem fark ettiğinizde bunu ekibinize söyleyin; nedenini birlikte değerlendirirsiniz.

Kilo artışını sınırlamak için neler yapabilirsiniz?

Seanslar arası kilo artışını sınırlamanın en etkili yolu, sıvı miktarına dikkat etmekle birlikte tuzu azaltmaktır. Tuz susuzluğu artırır; tuzlu yiyen biri ne kadar iradeli olursa olsun sıvı kısıtlamasında zorlanır. Ulusal Böbrek Vakfı günlük sodyumun 2.300 mg’nin altında tutulmasını önerir; bu yaklaşık bir çay kaşığı tuza karşılık gelir ^[3]. Hemodiyaliz hastalarının günlük sıvı hakkı, kalan idrar miktarına göre çoğunlukla 1–2 litre arasında değişir ^[3]. Sık kullanılan pratik bir hesap, günlük idrar miktarına yaklaşık 500–750 mL eklemektir; ancak sizin için doğru miktarı diyaliz ekibiniz ve diyetisyeniniz belirler.

Sıvıyı hesaplarken nelere dikkat edilmeli?

Oda sıcaklığında sıvı olan her şey sıvı hesabına dahildir. Su, çay, kahve, ayran, süt, meyve suyu, çorba, komposto ve hoşaf ilk akla gelenlerdir. Dondurma, jöle, sütlaç gibi tatlılar ve karpuz, kavun, portakal gibi sulu meyveler de önemli miktarda su içerir.

Günlük hayatta işe yarayan pratik öneriler

1. Tuzu azaltın: Sofraya tuzluk koymayın. Turşu, salamura zeytin, sucuk, salam, hazır çorba, cips ve tuzlu kuruyemişi sınırlayın. Yemeklere lezzet için limon, sirke, nane, kekik, pul biber ve sarımsak kullanın. Potasyum içeren tuz yerine geçen ürünleri kullanmayın ^[3].
2. Küçük bardak kullanın: Çayı ince belli bardak yerine küçük bir fincanda için. Gün içinde içeceğiniz sıvıyı sabah bir sürahiye koyup oradan kullanmak, ne kadar içtiğinizi görmenizi kolaylaştırır.
3. İlaçları yemekle alın: Hekiminiz uygun görüyorsa ilaçları ayrı bir bardak su yerine yemekle birlikte almak sıvıdan tasarruf sağlar.
4. Susuzluğu hileyle yatıştırın: Buz küpü emmek, donmuş üzüm ya da limon dilimi, şekersiz sakız ve ağzı sık sık çalkalayıp tükürmek ağız kuruluğunu azaltır. Buzun da sıvı olduğunu unutmayın.
5. Kan şekerinizi kontrol edin: Diyabeti olanlarda yüksek kan şekeri susuzluğu artırır.
6. Serin kalın: Sıcak havada ve uzun süre güneşte kalmak susuzluğu artırır.
7. Her gün tartılın: Her sabah aynı saatte, tuvaletten sonra ve benzer kıyafetle tartılmak, artışı erken fark etmenizi sağlar ^[1].

Diyalizde sıvı çekimi nasıl planlanır?

Her seansın başında tartılırsınız ve bu kilo kuru ağırlığınızla karşılaştırılır. Aradaki fark, seans boyunca çekilmesi gereken su miktarını gösterir. Bu miktara seans sırasında içeceğiniz sıvı ve size geri verilecek serum da eklenir. Makine, bu toplam suyu seans süresine yayarak çeker. Saatte çekilen su miktarına ultrafiltrasyon hızı denir. Çekilmesi gereken su arttıkça bu hız yükselir ve vücudunuzun dokulardan damar içine su taşıma kapasitesi zorlanır ^[2]. Tansiyon düşmesi ve kramp bu noktada ortaya çıkar.

Bu nedenle bazı merkezler, tek seansta çekilebilecek su miktarına üst sınır koyar ya da fazla kilo alındığında seansı uzatır. Seansları kısaltmamak ve atlamamak, fazla suyun güvenli bir hızla çekilmesi için gereklidir ^[2].

Kuru ağırlığın doğru belirlenmesi kalp sağlığı açısından da önemlidir. Seans sonunda hedefin üzerinde kalan her kilo, vücutta taşınan fazla su anlamına gelir ve kalbin her gün daha fazla iş yapmasına yol açar. Hedefin çok altında tutulan kuru ağırlık ise seans sırasında ve sonrasında tansiyon düşmesine, kramplara ve uzun süren halsizliğe neden olur. Bu iki ucun arasındaki doğru noktayı bulmak, sizin gözlemleriniz ile ekibinizin değerlendirmesinin birlikte kullanılmasıyla mümkündür.

Kilo ve sıvı günlüğü nasıl tutulur?

Kilo ve sıvı günlüğü, seanslar arası kilo artışınızın nereden kaynaklandığını görmenizi ve ekibinizle somut verilerle konuşmanızı sağlar. Basit bir defter ya da telefonunuzdaki not uygulaması yeterlidir. Her gün aynı bilgileri kaydetmek, birkaç hafta sonra hangi günlerin ve hangi yiyeceklerin kilo artışına yol açtığını açıkça gösterir.

Günlüğe şu bilgileri yazabilirsiniz:

• Sabah tuvaletten sonra ölçülen kilo
• Gün içinde içilen çay, su, ayran ve çorba miktarı (bardak ya da kâse sayısı olarak)
• Varsa idrar miktarı ya da idrar sayısındaki belirgin değişiklik
• Ev tansiyon aletiyle ölçülen tansiyon değerleri
• Ayak bileklerinde şişlik olup olmadığı
• Seans öncesi ve sonrası tartıda okunan değerler

Günlüğünüzü seanslara götürüp hemşirenizle birlikte incelemek, kuru ağırlığınızın ve sıvı hakkınızın daha doğru ayarlanmasına yardım eder. Bayram, düğün ya da misafir ağırlama gibi özel günlerde sofrada tuzlu ve sulu yiyecekler daha çok yer aldığı için bu günlerde kilo artışının yükseldiğini fark edebilirsiniz; bu bilgi önceden plan yapmanıza olanak tanır.

Kalan idrar miktarı neden önemlidir?

Diyalize başladıktan sonra da idrar yapmaya devam ediyorsanız bu, sıvı kontrolünde size büyük kolaylık sağlar. Günde 1 litre idrar yapan biri, idrarı tamamen kesilmiş birine göre çok daha fazla sıvı içebilir. Kalan böbrek işlevini korumak için ekibiniz böbreği yorabilecek bazı ilaçlardan kaçınmanızı ve her yeni ilacı onlara danışmanızı isteyebilir. İdrar miktarınızı zaman zaman 24 saat boyunca bir kapta toplayarak ölçmeniz istenebilir; bu ölçüm sıvı hakkınızın güncellenmesinde kullanılır.

Ne zaman acil yardım almalısınız?

Fazla sıvı birikimi bazen hızla ilerleyerek akciğerlere ulaşabilir. Aşağıdaki durumlarda bir sonraki seansı beklemeyin, 112’yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun:

• Dinlenirken bile nefes darlığı, konuşurken nefes nefese kalma
• Yatınca artan, oturunca rahatlayan nefes darlığı ya da köpüklü balgamla öksürük
• Göğüs ağrısı ya da baskı hissi, çarpıntı
• Bilinç bulanıklığı, aşırı uyku hâli

Seanslar arasında belirgin kilo artışı (örneğin bir günde 2 kg’ı aşan), hızla artan bacak şişliği ya da sürekli yüksek tansiyon fark ederseniz aynı gün diyaliz ekibinizi arayın; ek seans gerekip gerekmediğini değerlendirirler.