Nakil Sonrası Enfeksiyondan Korunma: Aşılar, Hijyen ve Evcil Hayvan

Bağışıklık baskılayıcı ilaçlar yeni böbreğinizi korurken, vücudunuzun mikroplara karşı savunmasını da zayıflatır. Bu nedenle nakil hastalarında enfeksiyonlar hem daha sık görülebilir hem de daha hızlı ağırlaşabilir. Üstelik ateş gibi tanıdık belirtiler, ilaçların etkisiyle daha hafif seyredebilir; ciddi bir enfeksiyon sinsice başlayabilir. Enfeksiyon, ameliyat sonrası riskler arasında da yer alır ^[3]. İyi haber şu: Basit ve düzenli alışkanlıklarla enfeksiyon riskinin önemli bir kısmı azaltılabilir. Amaç evden çıkmamak ya da hayattan elinizi eteğinizi çekmek değil, riskleri tanıyıp akıllıca önlem almaktır.

Nakil sonrası enfeksiyon riski neden artar?

Nakil sonrası enfeksiyon riski, böbreği korumak için kullanılan ilaçların bağışıklık sistemini baskılaması nedeniyle artar. National Kidney Foundation, artmış enfeksiyon riskini bu ilaçların en sık görülen etkileri arasında sayar ^[4]. Risk, ilaç dozlarının en yüksek olduğu ilk aylarda en fazladır; özellikle ilk 6 ay, en dikkatli olunması gereken dönemdir. Red tedavisi sonrasında da ilaçlar geçici olarak yoğunlaştırıldığı için risk yeniden artar.

İlk aylarda pek çok merkez, belirli virüs ve mantar enfeksiyonlarına karşı koruyucu ilaçlar verir. Bu ilaçları, ilk aylarda kendinizi ne kadar iyi hissederseniz hissedin, ekibinizin belirlediği süre boyunca aksatmadan kullanmanız önemlidir.

Hangi aşılar yapılabilir, hangileri yapılmaz?

Nakil sonrasında inaktif (canlı olmayan) aşılar genellikle yapılabilir ve bazıları önerilir; canlı aşılar ise genellikle yapılmaz. National Kidney Foundation, nakil hastalarının kızamık-kabakulak-kızamıkçık, rotavirüs, suçiçeği, sarı humma ve burun spreyi şeklindeki grip aşısı gibi canlı aşılardan kaçınmasını ve her aşıdan önce nakil ekibine danışmasını önerir ^[1]. Canlı aşılar, zayıflatılmış ama canlı mikrop içerdiğinden, bağışıklığı baskılanmış bir kişide hastalığın kendisine yol açabilir.

Aşıların zamanlaması da önemlidir. Nakilden hemen sonraki dönemde ilaç dozları yüksek olduğundan aşıların etkisi azalabilir; bu yüzden pek çok merkez rutin aşıları nakilden birkaç ay sonra başlatır. Grip mevsimi gibi özel durumlarda bu süre farklı belirlenebilir. Canlı aşılar ve bağışıklık gerektiren aşıların mümkünse nakilden önce tamamlanması önerilir; bu nedenle nakil öncesi değerlendirmede aşı karneniz gözden geçirilir. Genel aşı bilgileri için MedlinePlus’ın aşılama sayfasına başvurabilirsiniz ^[2]; ancak size özel aşı takvimini her zaman nakil ekibiniz belirler.

Aile bireylerinin aşıları

Sizinle aynı evde yaşayan kişilerin, özellikle yıllık grip aşısı başta olmak üzere aşılarının güncel olması sizi dolaylı yoldan korur. Evdeki bir çocuğa canlı aşı yapılacaksa bu genellikle mümkündür, ancak bazı canlı aşılardan sonra kısa bir süre ek hijyen önlemleri gerekebilir; ayrıntıyı nakil ekibinize ve çocuğun hekimine sorun.

El hijyeni ve günlük alışkanlıklar nasıl olmalı?

El hijyeni, nakil sonrası enfeksiyondan korunmanın en basit ve en etkili yöntemidir; ellerinizi sık sık sabunla yıkamanız ya da alkol bazlı el antiseptiği kullanmanız önerilir ^[1]. Ellerinizi özellikle şu durumlarda en az 20 saniye boyunca, parmak araları ve tırnak dipleri dahil sabunla yıkayın:

• Yemek hazırlamadan ve yemekten önce
• Tuvaletten sonra
• Dışarıdan eve geldiğinizde
• Toplu taşıma, para, kapı kolu gibi ortak yüzeylere dokunduktan sonra
• Hapşırdıktan, öksürdükten ya da burnunuzu sildikten sonra
• Bahçe işi ya da hayvan temasından sonra

Günlük hayatta diş sağlığınıza da özen gösterin: günde iki kez diş fırçalamak ve düzenli diş hekimi kontrolü, ağız kaynaklı enfeksiyonları önler. Cilt kesiklerini ve çiziklerini temizleyip kapatın; tırnak bakımını dikkatli yapın. Sigara içmemek, akciğer enfeksiyonlarına karşı da koruyucudur.

Cilt ve güneş bakımı neden enfeksiyonla ilişkili?

Cilt, mikroplara karşı ilk savunma hattıdır; kuru ve çatlamış cilt ya da bakımsız küçük yaralar enfeksiyon için kapı açabilir. Cildinizi nemlendirin, tıraş ve tırnak kesimi sırasında dikkatli olun ve ayaklarınızı, özellikle şeker hastalığınız varsa, her gün kontrol edin. Bağışıklık baskılayıcı ilaçlar cilt kanseri riskini de artırdığı için güneş koruyucu kullanmak ve ciltteki yeni lezyonları dermatoloğa göstermek ayrıca önerilir ^[1].

Kalabalık ortamlara girebilir miyim?

Kalabalık ortamlara girebilirsiniz, ancak özellikle ilk aylarda ve grip mevsiminde kalabalık ve kapalı yerlerde maske takmanız ve hasta kişilerden uzak durmanız önerilir ^[1]. Pratik öneriler şunlardır:

1. İlk 3 ayda alışveriş merkezleri, düğün salonları ve kapalı toplantılar gibi kalabalık ortamları mümkün olduğunca sınırlayın.
2. Toplu taşımayı yoğun saatlerin dışında kullanın, maske takın.
3. Hastaneye kontrole giderken bekleme salonlarında maske takın, ellerinizi sık temizleyin.
4. Bayram ziyaretlerinde hasta olan akrabalarınızla yakın temastan kaçının; öpüşme yerine selamlaşmayı tercih edin.
5. Ev ziyaretine gelecek kişilerden hasta olanların ziyareti ertelemesini rica edin.
6. Cuma namazı, cemevi, kilise gibi toplu ibadetlerde grip mevsiminde maske takmayı ve havalandırılan yerleri tercih etmeyi düşünün.

Zaman geçtikçe ve ilaç dozlarınız azaldıkça, ekibinizin onayıyla sosyal hayatınızı daha rahat sürdürebilirsiniz. Yine de grip ve solunum yolu enfeksiyonlarının yoğun olduğu dönemlerde dikkatli olmak, nakil hastası olarak hayat boyu sürdüreceğiniz iyi bir alışkanlıktır.

Evcil hayvan beslemek güvenli mi?

Pek çok nakil hastası evcil hayvanını beslemeye devam edebilir; ancak bazı hayvanlarla ve bazı işlerle ilgili ek önlemler gerekir. Hayvanınızın aşılarının güncel olması, düzenli veteriner kontrollerinden geçmesi ve sağlıklı olması temel koşuldur.

• Kediler: Kum kabını mümkünse başkası temizlesin; temizlemek zorundaysanız eldiven ve maske takın, ardından ellerinizi yıkayın. Kedi dışkısı, bağışıklığı baskılanmış kişilerde ciddi seyredebilen toksoplazma gibi enfeksiyonları bulaştırabilir.
• Köpekler: Dışkı toplama sırasında eldiven ya da poşet kullanın; köpeğinizin yüzünüzü yalamasına izin vermeyin.
• Kuşlar: Kafes temizliğini başkasının yapması önerilir; kuş dışkısı ve tozu bazı akciğer enfeksiyonlarına yol açabilir.
• Sürüngenler ve kaplumbağalar: Salmonella taşıyabildikleri için nakil hastalarına genellikle önerilmez.
• Akvaryum: Akvaryum suyunu değiştirirken eldiven kullanın.
• Yeni hayvan: Özellikle ilk aylarda yeni bir yavru hayvan, sokak hayvanı ya da hasta görünen bir hayvan sahiplenmeyin.

Köyde yaşıyor ve büyükbaş, küçükbaş hayvan ya da kümes hayvanı bakıyorsanız; ahır ve kümes temizliğinde eldiven, maske ve kapalı ayakkabı kullanın, işten sonra ellerinizi ve kıyafetlerinizi temizleyin. Doğum yapan hayvanlarla doğrudan temastan kaçının.

Bahçe işleri ve seyahatte nelere dikkat edilir?

Toprak, bazı mantar ve bakteri sporlarını barındırabildiği için bahçe işlerinde eldiven giymeniz ve ardından ellerinizi yıkamanız önerilir. İlk aylarda toprak kazma, gübreleme ve çürümüş yaprak temizliği gibi yoğun toz kaldıran işleri başkasına bırakın. İnşaat ve tadilat alanlarındaki tozdan da uzak durun.

Seyahat planlarken gideceğiniz yerin enfeksiyon risklerini ve gerekli aşıları önceden nakil ekibinizle konuşun. Sarı humma aşısı gerektiren ülkeler, aşı canlı olduğu için genellikle sorunlu olabilir. Seyahatte şişelenmiş su için, çiğ yiyeceklerden kaçının ve ilaçlarınızı el çantanızda yanınızda taşıyın. Göl, gölet ve havuz suyunu yutmamaya özen gösterin; ilk aylarda kalabalık havuzlar ve kaplıcalar için ekibinizin onayını alın.

Evde nasıl bir düzen kurmalısınız?

Evde temizliği abartmanıza gerek yoktur; düzenli ve hedefli temizlik yeterlidir. Mutfak tezgâhı, kesme tahtaları, buzdolabı ve banyo, mikropların en çok biriktiği yerlerdir; bu yüzeyleri düzenli olarak temizleyin. Bulaşık süngerlerini ve mutfak bezlerini sık değiştirin ya da yüksek ısıda yıkayın. Havlularınızı ve diş fırçanızı başkalarıyla paylaşmayın.

• Havalandırma: Evinizi gün içinde birkaç kez kısa süreli havalandırın; özellikle misafir ağırladıktan sonra.
• Nem ve küf: Banyo ve duvarlarda küf oluşmasını önleyin; küflü yüzeyleri kendiniz temizlemek yerine başkasından yardım isteyin.
• Bitkiler: Yatak odanızda saksı bitkisi bulundurmamanız, toprağa bağlı mantar sporlarına maruziyeti azaltır.
• İçme suyu: Şebeke suyunun güvenilirliğinden emin değilseniz, şişelenmiş ya da kaynatılmış su tercih edin. Kuyu ve kaynak sularını kontrolsüz içmeyin.

Hasta biriyle temas ettiyseniz ne yapmalısınız?

Suçiçeği, zona ya da kızamık geçiren biriyle yakın temas ettiyseniz, belirti çıkmasını beklemeden aynı gün nakil ekibinizi arayın. Bu enfeksiyonlar bağışıklığı baskılanmış kişilerde ağır seyredebilir ve temastan sonraki kısa süre içinde verilen koruyucu tedaviler hastalığı önleyebilir ya da hafifletebilir. Evinizde grip ya da başka bir solunum yolu enfeksiyonu geçiren biri varsa, mümkünse ayrı odada kalması, ortak alanlarda maske takması ve ortak eşyaların sık temizlenmesi önerilir.

Gıda kaynaklı enfeksiyonlardan nasıl korunursunuz?

Gıda kaynaklı enfeksiyonlardan korunmak için çiğ ya da az pişmiş et, balık ve yumurtadan, pastörize edilmemiş süt ürünlerinden ve iyi yıkanmamış meyve-sebzelerden kaçınmanız gerekir ^[1]. Türk mutfağında bu uyarı; geleneksel çiğ köfte, rafadan yumurta, çiğ sütten yapılan köy peyniri ve sokakta satılan midye gibi yiyecekleri kapsar. Mutfakta çiğ et ve sebze için ayrı kesme tahtası kullanmak ve pişmiş yemekleri bekletmeden buzdolabına koymak da önemli önlemlerdir.

Koruyucu ilaçlar neden önemlidir?

Nakil sonrası ilk aylarda bazı merkezlerin verdiği koruyucu ilaçlar, sitomegalovirüs (CMV) gibi virüslere, zatürreye yol açabilen bazı mikroplara ve mantar enfeksiyonlarına karşı koruma sağlar. Bu ilaçları, kendinizi iyi hissetseniz bile ekibinizin belirlediği süre boyunca kullanmanız gerekir. Koruyucu ilaçlar da bağışıklık baskılayıcı ilaçlarla etkileşebileceğinden, ilaç listenizdeki her değişikliği nakil ekibinize bildirmeniz önemlidir.

Ne zaman acilen başvurmalısınız?

Nakil hastalarında enfeksiyon hızla ağırlaşabileceği için belirtileri beklemeye almayın. Aşağıdaki durumlarda aynı gün nakil merkezinizi arayın: 38 °C ve üzeri ateş ya da titreme; geçmeyen öksürük, balgam ya da nefes alırken ağrı; idrarda yanma, sık idrara çıkma, bulanık ya da kanlı idrar; yarada kızarıklık, şişlik ya da akıntı; ciltte su toplayan, ağrılı döküntü (zona olabilir); ishal veya kusma nedeniyle ilaçlarınızı alamamak. Ayrıca suçiçeği ya da kızamık geçiren biriyle temas ettiyseniz belirti beklemeden ekibinize haber verin. Nefes darlığı, bilinç bulanıklığı, ateşle birlikte tansiyon düşüklüğü ya da baş dönmesi ve ense sertliği gibi durumlarda ise vakit kaybetmeden 112’yi arayın ve nakil hastası olduğunuzu belirtin.