Alkalen fosfataz (ALP) (ALP)

Alkalen fosfataz (ALP) nedir?

Alkalen fosfataz, vücutta özellikle karaciğer, safra yolları ve kemiklerde bulunan bir enzimdir (kimyasal tepkimeleri hızlandıran protein) ^[1]. Kemik yapan hücreler (osteoblastlar) çalıştıkça kandaki kemik kaynaklı ALP artar. Safra akışı bozulduğunda ya da karaciğer hasar gördüğünde de karaciğer kaynaklı ALP yükselir. Rutin testte ölçülen değer, bu kaynakların toplamıdır.

Böbrek hastalarında ALP’nin en önemli kullanım alanı, kronik böbrek hastalığına bağlı kemik ve mineral bozukluğunun (KBH-MKB) izlenmesidir. Kalsiyum, fosfor ve PTH ile birlikte değerlendirildiğinde kemik yapım-yıkım hızına dair fikir verir ^[2].

ALP kaç olmalı?

Yetişkinlerde ALP için genel normal aralık 40–129 IU/L’dir (0,68–2,19 µkat/L) ^[1]. Değer yaşa ve cinsiyete göre değişebilir. Büyüme çağındaki çocuk ve ergenlerde, kemikler hızla büyüdüğü için, ayrıca gebelikte plasentadan salgılanan enzim nedeniyle değer normalde daha yüksektir ^[1]. Laboratuvarlar farklı yöntemler kullandığından raporunuzdaki referans aralığı esas alınır.

ALP neden yükselir?

ALP yüksekliği iki ana kaynaktan gelir: kemik ve karaciğer-safra yolları ^[1]. Kemik kaynaklı yükseklik; paratiroit hormonunun fazla çalışması, iyileşmekte olan kırık, osteomalazi (kemik yumuşaması), Paget hastalığı ve kemik tümörlerinde görülür. Karaciğer kaynaklı yükseklik ise safra yollarında tıkanıklık, safra taşı, hepatit ve diğer karaciğer hastalıklarında ortaya çıkar. Kan grubu O ya da B olan bazı kişilerde yağlı bir yemekten sonra da değer geçici olarak yükselebilir ^[1].

Yüksekliğin kaynağını ayırt etmek için doktorunuz GGT gibi karaciğer testlerine bakabilir ya da kemiğe özgü ALP ölçümü isteyebilir. Diyaliz hastasında karaciğer testleri normalken ALP’nin PTH ile birlikte yükselmesi, kemik döngüsünün hızlandığını düşündürebilir.

ALP düşüklüğü ne anlama gelir?

Düşük ALP daha seyrek görülür. Yetersiz beslenme, protein ve çinko eksikliği, tiroit bezinin az çalışması ve pernisiyöz anemi (B12 vitamininin emilemediği bir kansızlık türü) nedenler arasındadır ^[1]. Hipofosfatazya ve Wilson hastalığı gibi kalıtsal durumlar da ALP’yi düşürebilir.

Diyalizde ALP nasıl değerlendirilir?

Diyaliz hastaları için tek bir sayısal ALP hedefi yoktur. KDIGO 2017 kılavuzu, evre 4–5 kronik böbrek hastalarında ve diyaliz hastalarında ALP’nin 12 ayda bir, PTH yüksekse daha sık ölçülmesini önerir ^[2]. Kılavuza göre PTH ya da kemiğe özgü ALP değerlerinin belirgin yüksek ya da düşük olması, kemik yapım-yıkım hızını öngörmeye yardımcı olur ^[2].

Bu bilgi tedavi kararlarında önemlidir. PTH ile birlikte yükselen ALP, kemik döngüsünün hızlandığını ve PTH’yi düşürmeye yönelik tedavinin gözden geçirilmesi gerektiğini düşündürebilir. ALP’nin düşük ve PTH’nin de düşük olması ise kemik döngüsünün yavaşladığına işaret edebilir. Bu yorumlar her zaman kalsiyum ve fosforla birlikte, hekiminiz tarafından yapılır. Tek bir ölçüm yerine ardışık sonuçların eğilimi daha anlamlıdır; bu yüzden önceki ALP ve PTH sonuçlarınızı saklamanız yararlı olur.

Testten önce nelere dikkat edilir?

• Birçok ilaç sonucu etkileyebilir; kullandığınız ilaçları bildirin, ancak doktorunuza danışmadan bırakmayın ya da değiştirmeyin ^[1]
• Laboratuvar aç gelmenizi istediyse uyun; yağlı bir öğün bazı kişilerde değeri geçici olarak yükseltebilir
• Yakın zamanda kırık geçirdiyseniz bunu belirtin
• Takipleri mümkünse aynı laboratuvarda yaptırın

Ne zaman sağlık ekibine başvurmalı?

Gözlerde ya da ciltte sararma, koyu renkli idrar, açık renkli dışkı, sağ üst karın ağrısı ya da ateş fark ederseniz beklemeden sağlık ekibinize başvurun; bu belirtiler safra yolu ya da karaciğer sorununa işaret edebilir. Şiddetli karın ağrısı, yüksek ateş ve bilinç bulanıklığı birlikteyse 112’yi arayın.