Parathormon (PTH) (PTH)

PTH nedir, ne işe yarar?

PTH (parathormon), boyunda tiroit bezinin arkasında bulunan dört küçük paratiroit bezinin salgıladığı ve kandaki kalsiyum ile fosfor düzeyini düzenleyen hormondur ^[2]. Kan kalsiyumu düştüğünde PTH artar; kemiklerden kalsiyum salınmasını, böbreklerde kalsiyumun geri emilmesini ve D vitamininin etkin biçime dönüşmesini sağlar. Aynı zamanda böbreklerden fosfor atılımını artırır.

Kronik böbrek hastalığında bu denge bozulur. Böbrekler fosforu atamaz ve D vitaminini etkin biçimine (kalsitriol) çeviremez. Sonuçta paratiroit bezleri sürekli uyarılır ve PTH yükselir. Bu duruma ikincil hiperparatiroidi denir ve uzun sürdüğünde kemiklerin zayıflamasına, kemik ve eklem ağrılarına, damarlarda kireçlenmeye yol açabilir ^[3].

PTH kaç olmalı?

Genel toplumda intakt PTH için normal değerler yaklaşık 10–65 pg/mL’dir ^[1]. PTH ölçüm yöntemleri laboratuvarlar arasında belirgin farklılık gösterebilir. Bu yüzden MedlinePlus, takiplerin mümkünse aynı laboratuvarda yapılmasını önerir; böylece sonuçlar zaman içinde güvenilir biçimde karşılaştırılabilir ^[1].

Normal aralıktaki bir PTH değeri bile her zaman uygun anlamına gelmez. Kan kalsiyumu yüksekken PTH’nin normal çıkması, doktorunuzun dikkat edeceği bir bulgudur ^[1].

Diyalizde PTH kaç olmalı?

KDIGO 2017 kılavuzu, diyaliz hastalarında intakt PTH’nin kullanılan testin normal üst sınırının yaklaşık 2–9 katı arasında tutulmasını önerir ^[3]. Örneğin laboratuvarınızın üst sınırı 65 pg/mL ise bu, kabaca 130–585 pg/mL arasına karşılık gelir. Kılavuz ayrıca bu aralık içinde bile bir yönde belirgin değişiklik olduğunda, değer aralık dışına çıkmadan tedavinin başlatılmasını ya da değiştirilmesini önerir ^[3].

Diyaliz hastalarında PTH’nin 3–6 ayda bir ölçülmesi önerilir; değer yüksekse ya da tedavi değişmişse daha sık ölçülebilir ^[3]. Kararlar tek bir PTH sonucuna göre değil; kalsiyum, fosfor ve alkalen fosfataz değerleriyle birlikte, ardışık ölçümlerin eğilimine bakılarak verilir.

PTH neden yükselir?

Böbrek hastalarında PTH yüksekliğinin en sık nedeni, fosfor birikmesi ve D vitamini dengesinin bozulmasıdır ^[1]. D vitamini eksikliği, kalsiyumun az alınması ya da bağırsaktan emilememesi de PTH’yi artırır. Böbrek hastalığı olmayan kişilerde ise paratiroit bezindeki iyi huylu bir tümör (adenom) birincil hiperparatiroidiye yol açabilir.

PTH düşüklüğü ne anlama gelir?

Düşük PTH, tiroit ameliyatı sırasında paratiroit bezlerinin zarar görmesinde, uzun süre fazla kalsiyum alımında ve bazı kanserlerin kemiğe yayılmasında görülebilir ^[1]. Diyaliz hastalarında PTH’nin çok düşmesi, kemik yapım ve yıkımının aşırı yavaşladığı “adinamik kemik hastalığı” ile ilişkili olabilir; bu nedenle PTH’nin çok düşük seyretmesi de istenmez ^[3].

PTH yüksekliği nasıl tedavi edilir?

Tedavi, nedene ve kalsiyum ile fosfor değerlerine göre hekiminiz tarafından planlanır. Genel olarak fosforu düşürmeye yönelik beslenme düzenlemesi ve fosfor bağlayıcılar, D vitamini eksikliğinin düzeltilmesi, etkin D vitamini ilaçları ve kalsimimetikler (paratiroit bezini baskılayan ilaçlar) kullanılabilir ^[2]. Diyaliz hastalarında PTH düşürücü ilaç seçenekleri arasında kalsimimetikler, kalsitriol, D vitamini benzeri ilaçlar ya da bunların birlikte kullanımı yer alır ^[3]. İlaç tedavisine yanıt vermeyen ağır hiperparatiroidide KDIGO, paratiroit bezlerinin cerrahi olarak alınmasını (paratiroidektomi) önerir ^[3]. İlaç türü ve dozu hekiminizce belirlenir.

PTH ile birlikte hangi testlere bakılır?

PTH tek başına yorumlanmaz. Kalsiyum ve fosfor, PTH’nin neden yükseldiğini ve tedaviden nasıl etkilendiğini gösterir. Alkalen fosfataz (ALP), kemik yapım-yıkım hızına dair ek bilgi verir. 25-OH D vitamini düzeyi de PTH yüksekliğine katkıda bulunabilecek bir eksikliğin olup olmadığını ortaya koyar. Bu testlerin sonuçlarını tarihleriyle birlikte bir tabloda tutmak, kontrollerde doktorunuzla değişimi konuşmanızı kolaylaştırır.

Testten önce nelere dikkat edilir?

• Çoğu zaman aç kalmanız gerekmez; laboratuvarınızın talimatına uyun ^[1]
• Kullandığınız D vitamini, kalsiyum ve diğer ilaçları bildirin
• Takipleri mümkünse aynı laboratuvarda yaptırın