Fosfor Kaç Olmalı? Fosfor Yüksekliği ve Diyalizde Hedef

Fosfor (fosfat) (P)

Fosfor testi, kandaki fosfat (fosforun kandaki biçimi) miktarını ölçer. Fosfor, kalsiyumla birlikte kemik ve dişlerin yapısında yer alır ve hücrelerin enerji üretiminde görev yapar. Fazlası böbreklerle atıldığı için böbrek yetmezliğinde ve diyalizde kanda birikme eğilimi gösterir.

Grup	Aralık
Yetişkin	2,8–4,5 mg/dL (bazı kaynaklarda 2,5–4,5 mg/dL)
Çocuk	4,0–7,0 mg/dL

Grup

Aralık

Yetişkin

2,8–4,5 mg/dL (bazı kaynaklarda 2,5–4,5 mg/dL)

Çocuk

4,0–7,0 mg/dL

Böbrek hastalığı ve diyalizde

KDIGO 2017 kılavuzu, diyaliz hastalarında yüksek fosforun normal aralığa doğru düşürülmesini önerir; tek bir sabit hedef sayı vermez. Diyaliz hastalarında kalsiyum ve fosforun 1–3 ayda bir ölçülmesi önerilir. Kararlar tek ölçüme göre değil, kalsiyum ve PTH ile birlikte, eğilime bakılarak verilir.

Fosfor nedir, neden ölçülür?

Fosfor, vücudun en çok kemiklerde bulunan minerallerinden biridir ve kalsiyumla birlikte güçlü kemik ve dişler için gereklidir ^[2]. Ayrıca hücrelerin enerji üretiminde ve sinir-kas işlevlerinde rol oynar. Sağlıklı böbrekler kandaki fazla fosforu atar. Kronik böbrek hastalığında bu atım azaldığı için fosfor kanda birikir.

Fosfor testi, böbrek hastalığında kemik ve mineral dengesinin (KBH-MKB: kronik böbrek hastalığında mineral ve kemik bozukluğu) izlenmesi için kalsiyum, PTH ve alkalen fosfatazla birlikte istenir.

Fosfor kaç olmalı?

Yetişkinlerde kan fosforu için genel normal aralık 2,8–4,5 mg/dL, çocuklarda ise büyüme nedeniyle daha yüksek olarak 4,0–7,0 mg/dL’dir ^[1]. Ulusal Böbrek Vakfı (NKF) normal aralığı 2,5–4,5 mg/dL olarak verir ^[2]. Bu küçük fark, referans aralığının laboratuvara göre değiştiğini gösteren iyi bir örnektir; raporunuzda yazan aralık esas alınır.

Grup	Genel normal aralık	Kaynak
Yetişkin	2,8–4,5 mg/dL	MedlinePlus
Yetişkin	2,5–4,5 mg/dL	NKF
Çocuk	4,0–7,0 mg/dL	MedlinePlus

Fosfor neden yükselir?

Fosfor yüksekliğinin en önemli nedeni böbrek yetmezliğidir ^[1]. Bunun dışında paratiroit bezlerinin az çalışması, fazla D vitamini alımı, fosfat içeren müshiller ve besinlerle fazla fosfor alınması da değeri artırabilir. Uzun süre yüksek kalan fosfor kemiklerden kalsiyum çekilmesine ve damarlarda, kalpte, akciğerlerde kalsiyum birikmesine yol açabilir; bu da zamanla kalp krizi ve inme riskini artırır ^[2].

Fosfor düşüklüğü ne anlama gelir?

Düşük fosfor genellikle yetersiz beslenme, aşırı alkol kullanımı, D vitamini eksikliği ya da paratiroit bezlerinin fazla çalışmasıyla ilişkilidir ^[1]. Diyaliz hastalarında ise iştahsızlık, gereğinden sıkı diyet ya da fosfor bağlayıcı ilaçların ihtiyaçtan fazla kullanılması düşüklüğe neden olabilir. Bu durumda tedavinin hekiminizce yeniden düzenlenmesi gerekebilir.

Diyalizde fosfor kaç olmalı?

KDIGO 2017 kılavuzu, diyaliz hastalarında yüksek fosforun normal aralığa doğru düşürülmesini önerir ve tek bir sabit hedef sayı belirlemez ^[3]. Kılavuz, diyaliz hastalarında kalsiyum ve fosforun 1–3 ayda bir ölçülmesini, tedavi kararlarının tek bir sonuca göre değil, ardışık ölçümlerin eğilimine ve kalsiyum ile PTH değerlerine birlikte bakılarak verilmesini önerir ^[3].

Diyaliz fosforun bir kısmını temizler, ancak tek başına yeterli değildir. Bu yüzden beslenme düzenlemesi ve gerektiğinde fosfor bağlayıcı ilaçlar (yemekle birlikte alınan ve besinlerdeki fosforun emilimini azaltan ilaçlar) birlikte kullanılır. İlacın türü ve miktarı doktorunuz tarafından belirlenir.

Fosfor ve kalsiyum neden birlikte değerlendirilir?

Fosfor, kalsiyum ve PTH (paratiroit hormonu) birbirini etkileyen bir denge içinde çalışır; bu yüzden tek başına değil, birlikte yorumlanır ^[3]. Kanda fosfor yükseldiğinde paratiroit bezleri uyarılır, PTH artar ve kemiklerden kalsiyum çekilir. Yüksek fosforla birlikte kalsiyumun da yüksek olması, damar duvarlarında ve kalp kapaklarında kireçlenme riskini artırır ^[2]. Bu nedenle diyaliz ekibiniz fosfor tedavisini planlarken kalsiyumun da yükselmemesine dikkat eder; KDIGO kılavuzu diyaliz hastalarında yüksek kalsiyumdan kaçınılmasını önerir ^[3]. Bu üç değerin raporlarınızda tarihleriyle birlikte izlenmesi, değişimi görmenizi kolaylaştırır.

Fosforu yüksek olan diyaliz hastası nelere dikkat etmeli?

Besinlerdeki fosforun en önemli ve en kolay kontrol edilebilir kaynağı katkı maddeleridir. Hazır yiyeceklere eklenen fosfor neredeyse tamamen emilir; hayvansal besinlerdeki fosfor bitkisel olanlara göre daha kolay emilir ^[2]. Pratik öneriler şunlardır:

Paketli ürünlerin içindekiler listesinde “fosfat” ya da “fosforik asit” ifadelerini aramak
Kola tipi içecekleri, kakaolu sütlü içecekleri ve hazır şişe içecekleri sınırlamak
Salam, sosis, sucuk gibi işlenmiş etleri ve hazır yemekleri azaltmak
Peynir, süt ve yoğurt miktarını diyetisyeninizle belirlemek
Sakatat gibi fosforu çok yüksek besinleri seyrek tüketmek
Fosfor bağlayıcı ilacınızı hekiminizin söylediği zamanda, yemekle birlikte almak

Protein, diyaliz hastası için önemlidir; fosforu düşürmek için proteini kendi başınıza azaltmayın. Tavuk, balık, yumurta ve kırmızı et gibi kaynaklar uygun miktarlarda tüketilebilir ^[2].

Testten önce nelere dikkat edilir?

Bazı idrar söktürücüler, mide asidi giderici ilaçlar ve müshiller sonucu etkileyebilir ^[1]. Hekiminiz söylemedikçe ilaçlarınızı bırakmayın, ancak kullandıklarınızı bildirin. Diyaliz hastalarında kan genellikle seans öncesi alınır.

Sık sorulan sorular

Fosfor yüksekliği belirti verir mi?

Çoğu zaman belirgin bir belirti vermez; bu yüzden düzenli kan testi önemlidir. Uzun süre yüksek kaldığında kaşıntı, kemik ve eklem ağrısı ile damarlarda kireçlenme görülebilir.

Fosfor bağlayıcı ilacı ne zaman almalıyım?

Bu ilaçlar besinlerdeki fosforu bağladığı için genellikle yemekle birlikte alınır. Türü, zamanlaması ve miktarı doktorunuz tarafından belirlenir; kendi başınıza değiştirmeyin.

Diyaliz hastası peynir yiyebilir mi?

Peynir fosfor ve tuz açısından zengindir. Tamamen yasak olmayabilir, ancak miktarı kan değerlerinize göre diyetisyeninizle belirlenmelidir.

Fosforum normal, yine de diyet yapmalı mıyım?

Normal değer, mevcut beslenme ve ilaç düzeninizin işe yaradığını gösterebilir. Değişiklik yapmadan önce diyetisyeninize ve doktorunuza danışın.