Canlı Vericiden Böbrek Nakli: Kimler Verici Olabilir, Süreç Nasıl?

Canlı vericiden böbrek nakli, sağlıklı bir kişinin iki böbreğinden birini böbrek yetmezliği olan bir yakınına bağışlamasıdır. Türkiye’de yapılan böbrek nakillerinin büyük bölümü bu yolla gerçekleşir. Canlı vericiden nakil, kadavra böbreği için uzun süre beklemeyi ortadan kaldırabilir, ameliyatın planlı bir tarihte yapılmasını sağlar ve uygun durumlarda hastanın diyalize hiç girmeden nakil olmasına imkân tanır ^[3]. Ancak bu yol, vericinin sağlığını da ilgilendirdiği için hem tıbbi hem de yasal açıdan sıkı kurallara bağlanmıştır.

Türkiye’de canlı vericiden nakli hangi yasa düzenler?

Canlı vericiden nakil, 29 Mayıs 1979 tarihli 2238 sayılı Organ ve Doku Alınması, Saklanması, Aşılanması ve Nakli Hakkında Kanun ile düzenlenir ^[1]. Uygulamanın ayrıntıları ise Sağlık Bakanlığının 9 Aralık 2022 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan Organ Nakli Hizmetleri Yönetmeliği’nde yer alır ^[2]. Kanun ve yönetmelik birlikte; kimlerin verici olabileceğini, vericiden nasıl onay alınacağını, hangi belgelerin hazırlanacağını ve hangi durumların yasak olduğunu belirler.

Kanunun temel ilkeleri şöyle özetlenebilir ^[1]:

• Yaş ve ayırt etme gücü: 18 yaşını doldurmamış ve mümeyyiz (ayırt etme gücüne sahip) olmayan kişilerden organ alınamaz.
• Açık rıza: Vericinin rızası yazılı ve imzalı olmalı ya da en az iki tanık önünde sözlü olarak beyan edilip tutanağa geçirilmeli ve bu belge bir hekim tarafından onaylanmalıdır.
• Bilgilendirme: Hekim, vericiye organ alınmasının tıbbi, psikolojik ve sosyal sonuçlarını, risklerini ve alıcıya sağlayacağı yararı açıklamakla yükümlüdür.
• Ticaret yasağı: Bir bedel veya başka bir çıkar karşılığında organ ve doku alınması ve satılması yasaktır; aykırı davranışlar Türk Ceza Kanunu kapsamında suç oluşturur.

Kimler canlı verici olabilir?

Yönetmeliğe göre canlı vericiden organ nakli, alıcının en az iki yıldan beri evli olduğu eşi ile dördüncü dereceye kadar (dördüncü derece dahil) kan ve kayın hısımlarından yapılabilir ^[2]. Kan hısımlığı, aynı soydan gelen akrabalığı; kayın hısımlığı ise evlilik yoluyla kurulan akrabalığı ifade eder. Eşinizin kan hısımları, aynı derecede sizin kayın hısımlarınız sayılır.

Akrabalık derecesi, iki kişiyi birbirine bağlayan doğum sayısıyla hesaplanır. Örneğin kardeşler ortak anne-babadan doğdukları için ikinci derecedendir. Akrabalık bağı, nüfus kayıt örnekleri ve gerektiğinde ek belgelerle belgelenir; nakil merkezi hangi belgelerin istendiğini size ayrıca bildirir.

Akraba olmayan biri verici olabilir mi?

Olabilir, ancak doğrudan değil. Eş ve dördüncü derece akrabalık kapsamı dışında kalan verici adaylarından nakil, ancak il düzeyinde kurulan etik komisyonun değerlendirmesi ve onayı ile mümkündür ^[2]. Yönetmelikte Organ Nakli Değerlendirme Etik Komisyonu olarak tanımlanan bu kurulda emniyet müdür yardımcısı, nakil yapacak hastane dışından bir hekim, bir ruh sağlığı uzmanı, baro tarafından görevlendirilen bir avukat ve bir sosyal hizmet uzmanı yer alır ^[2]. Komisyon, bağışın gerçekten gönüllü olduğunu, arada maddi bir çıkar ya da baskı bulunmadığını araştırır. Bu süreç ek görüşmeler ve belgeler gerektirdiği için akraba vericiye göre daha uzun sürebilir.

Verici adayı hangi tıbbi koşulları taşımalıdır?

Verici adayının, bir böbreğini verdikten sonra kalan tek böbrekle sağlıklı yaşayabilecek durumda olması gerekir. Bu yüzden değerlendirme, alıcınınkinden bile daha titiz yapılır; amaç vericiyi korumaktır. Uluslararası rehberler de vericinin uzun dönem riskinin bağıştan önce kişiye özel olarak tahmin edilmesini önerir ^[4].

Verici olmayı genellikle zorlaştıran ya da engelleyen durumlar şunlardır:

• Böbrek fonksiyonunun yaşına göre düşük olması ya da idrarda protein kaçağı (proteinüri)
• Kontrol edilemeyen yüksek tansiyon veya organ hasarı yapmış tansiyon
• Şeker hastalığı (diyabet) ya da yüksek diyabet riski
• Belirgin obezite
• Aktif kanser ya da bulaşıcı enfeksiyon
• Ciddi kalp, akciğer veya karaciğer hastalığı
• Tekrarlayan böbrek taşı ya da yapısal böbrek anomalileri
• Bağışın gönüllülüğünü sorgulatan psikolojik ya da sosyal durumlar

Bu listedeki bazı durumlar kesin engel değildir; örneğin hafif ve ilaçla iyi kontrol edilen tansiyonu olan ileri yaştaki bir adayın uygunluğu, merkezin değerlendirmesine göre farklı sonuçlanabilir. Son kararı nakil ekibi verir ve gerekirse adayın başka uzmanlarca da incelenmesini ister.

Canlı verici değerlendirmesi hangi adımlardan oluşur?

Değerlendirme; uyum testleriyle başlar, vericinin genel sağlığının ayrıntılı incelenmesiyle devam eder ve yasal belgelerin tamamlanmasıyla biter. Sıralama merkezden merkeze biraz değişebilir, ancak genel akış şöyledir:

1. Ön görüşme: Nakil koordinatörü alıcı ve verici adayıyla ayrı ayrı görüşür; süreç, riskler ve haklar anlatılır.
2. Kan grubu ve doku uyumu: Kan grubu, doku grubu (HLA tipleme) ve çapraz karşılaştırma (crossmatch) testi yapılır.
3. Genel sağlık taraması: Kan ve idrar tahlilleri, böbrek fonksiyon testleri, tansiyon takibi, şeker yükleme testi gerekebilir.
4. Görüntüleme: Böbreklerin yapısı ve damarları, genellikle bilgisayarlı tomografi ile görüntülenir; hangi böbreğin alınacağı buna göre planlanır.
5. Kalp ve akciğer değerlendirmesi: Elektrokardiyografi, gerekirse ekokardiyografi ve akciğer grafisi istenir.
6. Enfeksiyon testleri ve kanser taramaları: Hepatit, HIV gibi testler ile yaşa uygun taramalar yapılır.
7. Psikiyatrik ve sosyal değerlendirme: Vericinin ayırt etme gücüne sahip olduğuna dair rapor düzenlenir; bağışın gönüllü olduğu değerlendirilir ^[2].
8. Belgelerin hazırlanması: Akrabalık belgeleri, rıza belgeleri ve gerekiyorsa etik komisyon kararı tamamlanır.

Uyum testlerinin erken yapılması, uyumsuz bir verici adayı için gereksiz ileri tetkiklerin önüne geçer. Kan grubu ya da çapraz karşılaştırma uyumsuz çıkarsa, çapraz nakil ya da başka bir verici adayı seçenekleri konuşulabilir.

Kan grubu uyumsuzsa ne olur?

Kan grubu uyumsuz çiftlerde iki seçenek konuşulur: çapraz (eşleştirmeli) nakil ya da deneyimli merkezlerde özel hazırlık tedavileriyle yapılan kan grubu uyumsuz nakil. Türkiye’de çapraz nakil, yönetmelikte tanımlanmış bir nakil türüdür ve Bakanlığın yazılım sistemi üzerinden, her vericinin kendi alıcısının eşi ya da dördüncü dereceye kadar akrabası olması şartıyla yapılır ^[2]. Kan grubu uyumsuz nakil ise antikorları azaltmaya yönelik ek tedaviler gerektirir; uygulanıp uygulanamayacağı merkeze ve hastanın durumuna göre değişir.

Rh faktörü (pozitif ya da negatif olması) böbrek naklinde uyum için belirleyici değildir.

Canlı vericiden naklin avantajları nelerdir?

Canlı vericiden nakil, beklemeyi kısaltır, ameliyatı planlı hale getirir ve böbreğin vücut dışında kaldığı süreyi en aza indirir. Kadavra böbreği için bekleme süresi aylardan yıllara uzanabilir ^[3]; canlı verici ise bu süreyi değerlendirme dönemine indirebilir. Ameliyatın önceden planlanması sayesinde alıcı en iyi durumundayken ameliyata alınabilir ve böbrek genellikle nakilden hemen sonra çalışmaya başlar.

Verici ameliyatı günümüzde çoğu merkezde laparoskopik (kapalı) yöntemle, karında birkaç küçük kesi ve böbreğin çıkarılacağı daha büyük bir kesiyle yapılır. Verici ve alıcı genellikle aynı gün, yan yana ameliyathanelerde ameliyat edilir. Vericinin hastanede kalış süresi çoğunlukla birkaç gündür; masa başı işlere dönüş birkaç hafta, ağır fiziksel işlere dönüş ise daha uzun sürebilir ve bu süreyi ameliyatı yapan ekip belirler.

Verici ve alıcının bilmesi gereken haklar nelerdir?

Verici adayı, ameliyata kadar herhangi bir aşamada gerekçe göstermeden bağıştan vazgeçme hakkına sahiptir. Nakil ekipleri bu kararı gizlilik içinde ele alır. Vericiye karar verirken baskı yapılması, alınacak organ karşılığında para, mal ya da başka bir çıkar teklif edilmesi yasaktır ^[1]. Yurt dışında para karşılığı organ alımı teklifleriyle karşılaşırsanız, bunun hem yasa dışı hem de sağlığınız için son derece riskli olduğunu bilmelisiniz.

Verici adayının kendi sağlığıyla ilgili bulgular, alıcıyla paylaşılmadan önce vericinin kendisiyle konuşulur. Değerlendirme sırasında vericide daha önce bilinmeyen bir sağlık sorunu, örneğin tansiyon yüksekliği ya da şeker bozukluğu bulunursa, bu durum hem vericinin kendi tedavisi açısından değerlidir hem de bağış kararını etkileyebilir.

Aile içinde verici kararı nasıl konuşulmalı?

Verici kararı, kimsenin kendini zorunlu hissetmediği, açık ve sakin bir aile konuşmasıyla verilmelidir. Böbrek yetmezliği olan kişi çoğu zaman yakınlarından istemekte zorlanır; yakınlar ise gönüllü olmak isteseler de ne anlama geldiğini bilmedikleri için çekinebilir. Bu aşamada şu yaklaşımlar işe yarar:

• Bilgiyi doğrudan kaynağından alın: Verici adayının, nakil koordinatörü ve nefrologla kendi başına görüşmesi, sorularını rahatça sormasını sağlar.
• Tek bir kişiye yük bindirmeyin: Birden fazla gönüllü aday varsa hepsinin ön testleri yapılabilir; en uygun aday tıbbi verilere göre belirlenir.
• Vericinin kendi hayatını konuşun: İş izni, küçük çocukların bakımı, ameliyat sonrası birkaç haftalık dinlenme süreci önceden planlanmalıdır.
• Vazgeçme hakkını açıkça söyleyin: Adayın istediği an geri çekilebileceğini bilmesi, kararın gerçekten özgür olmasını sağlar.

Verici adayının eşinin ve çocuklarının da sürece dahil edilmesi önerilir; çünkü ameliyat sonrası dönemde destek olacak kişiler onlardır. Bazı merkezler, aileleri bir araya getiren bilgilendirme görüşmeleri yapar; bunu koordinatörünüze sorabilirsiniz.

Değerlendirme ne kadar sürer ve masrafları kim karşılar?

Canlı verici değerlendirmesinin süresi, adayın sağlık durumuna ve merkezin yoğunluğuna bağlıdır; ek tetkik gerekmezse birkaç hafta ile birkaç ay arasında tamamlanabilir. Etik komisyon onayı gereken akraba dışı adaylarda bu süre uzayabilir. Nakil ameliyatı ve verici tetkiklerinin ödeme koşulları hastane türüne ve sosyal güvenlik durumuna göre farklılık gösterebileceğinden, ayrıntıları nakil merkezinizin hasta hakları ya da faturalama birimine ve SGK’ya danışarak güncel olarak teyit etmeniz önerilir.

Ne zaman acilen hekime başvurmalısınız?

Değerlendirme ya da bekleme sürecindeki alıcı için acil durumlar, diyaliz hastası olmanın getirdiği risklerle aynıdır: nefes darlığı, göğüs ağrısı, belirgin kas güçsüzlüğü ya da çarpıntı (yüksek potasyum belirtisi olabilir), bilinç bulanıklığı veya ani bayılma durumunda 112’yi arayın. Nakil sonrası dönemde ise 38 °C ve üzeri ateş, idrarda belirgin azalma, nakil böbreği bölgesinde ağrı ve hızlı kilo artışı aynı gün nakil merkezinize bildirilmelidir. Bağış yapmış bir verici, ameliyattan sonraki günlerde ateş, artan karın ağrısı, yarada kızarıklık ve akıntı ya da idrar yapamama gibi durumlarda ameliyat olduğu merkezi aramalıdır.