Diyaliz Hastası Engelli Raporu: Oranlar, Başvuru ve İtiraz Yolu

Engelli raporu, diyaliz hastalarının birçok sosyal haktan yararlanabilmesi için temel belgedir. Erişkinlerde bu raporun adı resmî olarak Erişkinler İçin Engellilik Sağlık Kurulu Raporu’dur ve 20 Şubat 2019 tarihli, 30692 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik’e göre düzenlenir ^[1]. Aşağıdaki bilgiler bu yönetmeliğin metnine ve eki olan engel oranları kılavuzuna dayanır. Kılavuz zaman içinde değiştirilebildiği için rapor alacağınız hastaneden güncel uygulamayı teyit etmenizi öneririz.

Diyaliz hastasının engel oranı yüzde kaçtır?

Yönetmeliğin Resmî Gazete’de yayımlanan engel oranları kılavuzunda (Ek-2), hemodiyaliz ya da periton diyalizi gibi renal replasman tedavisi (böbreğin işini yerine koyan tedavi) gerektiren kronik böbrek hastalığı için engel oranı %90 olarak yer alır ^[1]. Bu oran, diyaliz hastasının yalnızca böbrek hastalığı üzerinden ulaşabileceği en yüksek değerlerden biridir ve araç alımındaki ÖTV istisnası gibi %90 eşiği arayan haklar açısından önemlidir.

Kılavuzda kronik böbrek hastalığının diğer evreleri ve böbrek nakli için de oranlar bulunur. Aşağıdaki tabloda, yayımlanan kılavuzdan doğruladığımız değerleri topladık ^[1]:

Kılavuz ayrıca evrelerin alt gruplarına (A ve B) farklı oranlar verir; hangi alt gruba girdiğinizi raporu düzenleyen kurul belirler. Kurul, hastalığın adı kılavuzda yer almasa bile vücut sistemlerindeki işlev kayıplarını değerlendirerek oran belirleyebilir ^[2].

Birden fazla hastalığım varsa oran nasıl hesaplanır?

Birden fazla hastalığı olanların toplam engel oranı, oranların basitçe toplanmasıyla değil Balthazard yöntemiyle hesaplanır ^[2]. Yöntemin mantığı şudur: En yüksek oran önce alınır, ikinci oran ise kişinin geriye kalan sağlam kısmına uygulanır.

1. Engel oranları ayrı ayrı belirlenir ve büyükten küçüğe sıralanır.
2. En yüksek oran 100’den çıkarılır.
3. Kalan değer, ikinci oranla çarpılıp 100’e bölünür ve en yüksek orana eklenir.
4. Üçüncü bir hastalık varsa, bulunan toplam birinci sıraya alınarak işlem tekrarlanır ^[2].

Örneğin diyaliz nedeniyle %90 ve ayrıca %20 oranında bir göz hastalığı olan kişide hesap şöyle yapılır: 100 − 90 = 10; 10 × 20 / 100 = 2; toplam oran 90 + 2 = %92 olur. Görüldüğü gibi diyaliz hastalarında ek hastalıklar toplam oranı sınırlı ölçüde artırır.

Yönetmelik yaşla ilgili özel bir kural da içerir: 65 yaş ve üzerindeki bireylerin engel oranına Balthazard formülüyle %10 eklenir ^[2]. Yukarıdaki örnekte kişi 65 yaşın üzerindeyse hesap bir adım daha uzar.

Engelli raporu için nereye ve nasıl başvurulur?

Raporu yalnızca Sağlık Bakanlığınca yetkilendirilmiş sağlık kuruluşları verebilir; yetkili hastanelerin listesi Bakanlığın internet sitesinde yayımlanır ^[2]. Yetkisiz hastanelerin ya da kurulu yönetmelikte tarif edildiği gibi oluşturamayan kuruluşların raporları kurumlarca dikkate alınmaz ^[2]. Başvuru süreci şöyle ilerler:

1. Dilekçe: Siz ya da vasiniz, rapor vermeye yetkili hastaneye başvuru dilekçesi verirsiniz. Sağlık beyanınıza göre gitmeniz gereken poliklinikler belirlenir ^[2].
2. Poliklinik muayeneleri: İlgili branş hekimleri sizi muayene eder; klinik bulgular, tanı kodları, laboratuvar ve görüntüleme sonuçları muayene formuna yazılır ^[2]. Diyaliz hastaları için nefroloji muayenesi ve son tetkikler belirleyicidir.
3. Fotoğraf: Raporda son altı ay içinde çekilmiş fotoğrafınızın bulunması zorunludur ^[2].
4. Kurul: Engellilik sağlık kurulu sizi bizzat görerek engel durumunuzu belirler ^[2].
5. Kayıt ve teslim: Rapor Sağlık Bakanlığı sistemine kaydedilir; sistemden numara almayan rapor geçersizdir. Rapor başvuru tarihinden itibaren en geç otuz gün içinde tamamlanır ^[2].

Bireysel başvurularda rapor iki nüsha düzenlenir ve bir nüshası size verilir ^[2]. Raporda bağımlılık değerlendirmesi alanı mutlaka evet ya da hayır olarak doldurulur; engel oranı %50 ve üzerinde olup günlük yaşam aktivitelerini yardım almasına rağmen kendi başına yapamayan kişiler tam bağımlı, yani ağır engelli sayılır ^[2]. Raporda ayrıca durumunuz göz önüne alınarak çalıştırılamayacağınız işlerin niteliği yazılır ^[2].

Başvuruya giderken yanınızda ne bulunmalı?

• T.C. kimlik kartınız ve son altı ay içinde çekilmiş vesikalık fotoğraf
• Nefroloji uzmanınızın diyaliz raporu ve diyalize başlama tarihini gösteren epikriz
• Diyaliz merkezinizden alınmış son tetkik sonuçları (hemoglobin, albümin, kalsiyum, fosfor, parathormon gibi)
• Eşlik eden hastalıklarınıza ait raporlar ve ilaç listeniz
• Varsa daha önce alınmış engelli raporlarınız

Muayene günlerini seans günlerinizle çakıştırmamaya dikkat edin. Hemodiyaliz sonrasında yorgunluk ve tansiyon düşüklüğü sık görüldüğünden, mümkünse muayeneleri diyalize girmediğiniz günlere planlayın.

Rapor ne kadar süre geçerlidir?

Rapor sürekli ya da süreli olarak düzenlenir ve geçerlilik süresi raporda mutlaka yazılır ^[2]. Engel durumunun tedavi ya da rehabilitasyonla zamanla azalma ihtimali varsa süreli, durumun sabit kalması veya artması bekleniyorsa sürekli rapor verilir ^[2]. Diyaliz hastalarında nakil olasılığı bulunduğu için bazı kurullar süreli rapor düzenleyebilir; bu durumda raporun bitimine altı aydan az kaldığında talebiniz üzerine yeniden rapor alabilirsiniz ^[2].

Durumunuz değişirse, örneğin diyalize başladıysanız ya da yeni bir hastalık eklendiyse, ilgili branş hekiminin sevkiyle süre beklemeden yeniden değerlendirme isteyebilirsiniz ^[2]. Diyaliz öncesi evre 4 raporuyla %70 oranı almış biri diyalize başladığında, yeni raporla %90 oranına ulaşabilir.

Raporu teslim aldığınızda neleri kontrol etmelisiniz?

Raporu eline alan birçok kişi yalnızca engel oranına bakar; oysa diğer alanlardaki bir hata, ileride kurumlarda sorun yaşamanıza yol açabilir. Teslim aldığınız gün şunları kontrol edin:

• Kimlik bilgileriniz ve fotoğrafınız doğru mu?
• Tanı bölümünde kronik böbrek hastalığı ve diyaliz tedavisi açıkça yazıyor mu?
• Engel grubu ve bağımlılık değerlendirmesi alanları doldurulmuş mu? Yönetmelik bu alanların boş bırakılamayacağını belirtir ^[2].
• Raporun sürekli mi süreli mi olduğu ve geçerlilik süresi yazılmış mı ^[2]?
• Rapor numarası mevcut mu? Numarasız rapor geçersizdir ^[2].

Bir hata fark ederseniz düzeltme için hemen raporu düzenleyen hastanenin sağlık kurulu birimine başvurun; itiraz süresinin işlemeye devam ettiğini unutmayın.

Rapora nasıl itiraz edilir?

Rapora, raporun size teslim edildiği tarihten itibaren otuz gün içinde il sağlık müdürlüğüne itiraz edebilirsiniz; süresinde yapılmayan itirazlar değerlendirilmez ^[2]. İtiraz üzerine müdürlük sizi yetkili başka bir hastaneye gönderir. İki raporun kararı aynı yöndeyse rapor kesinleşir; sonuçlar farklıysa ve itiraz sürüyorsa müdürlük sizi hakem hastaneye yönlendirir ve hakem hastanenin kararı kesindir ^[2].

Hakem hastane kararıyla ya da süresinde itiraz edilmediği için kesinleşen bir rapordan sonra, aynı konu için yeni rapor başvurusu en erken altı ay sonra kabul edilir ^[2]. Bu nedenle itiraz süresini kaçırmamak ve itiraza yeni tıbbi belgelerle gitmek önemlidir.

Engellilik sağlık kurulunda kimler bulunur?

Birden fazla uzmanlık dalını ilgilendiren durumlarda kurul, bir başkan ve en az yedi daimi üyeden oluşur; iç hastalıkları, göz hastalıkları, kulak burun boğaz, genel cerrahi, nöroloji ve ruh sağlığı uzmanları kurulda yer alır ^[2]. Hastanede fizik tedavi ve rehabilitasyon uzmanı varsa onun da kurulda bulunması zorunludur ^[2]. Kurul başkanının teklifi ve başhekimin onayıyla, hastalığınıza göre başka branşlardan uzmanlar, örneğin nefroloji uzmanı, geçici üye olarak davet edilebilir ^[2].

Diyaliz hastaları açısından en önemli kural şudur: Teşhis ve tedavinizde bizzat görev almış hekim ya da hekimler kurula katılır veya görüşlerini kurula yazılı olarak bildirir ^[2]. Bu nedenle sizi takip eden nefroloji uzmanından, hastalığınızın seyrini, diyaliz programınızı ve eşlik eden sorunları özetleyen güncel bir rapor ya da epikriz istemeniz, kurulun doğru değerlendirme yapmasına yardımcı olur. Kurul kararları oy çokluğuyla alınır ve rapor tüm üyelerce imzalanır ^[2].

Engelli kimlik kartı için rapor yeterli mi?

Evet. Engel oranı en az %40 olan erişkinler, ayrıca belge sunmadan bu raporla engelli kimlik kartı başvurusu yapabilir ^[3]. Rapor bilgileriniz Sağlık Bakanlığının e-Rapor sistemine işlenmişse başvuru e-Devlet üzerinden yapılabilir ve rapor bilgileri web servisi aracılığıyla doğrulanır ^[3]. Başvuru, Aile ve Sosyal Hizmetler il müdürlükleri ya da sosyal hizmet merkezleri üzerinden de yapılabilir; kart almak isteğe bağlıdır ve T.C. kimlik kartının yerine geçmez ^[3]. Kartta refakat hakkınızın olup olmadığı da yer alır ^[3]. Engel oranınız değişir ya da raporunuzun süresi dolarsa kartın yeniden düzenlenmesi için başvurmanız gerekir ^[3].

Engelli raporu hangi haklarda kullanılır?

Yönetmelik, raporun tek başına bir hak doğurmadığını açıkça belirtir: Kişinin elde edeceği sosyal haklar raporlar dikkate alınarak ilgili kurumlarca ayrıca belirlenir ve ilgili mevzuattaki diğer şartların da sağlanması gerekir ^[2]. Rapor bilgileri, yazılı rızanız alınarak kamu kurumlarıyla sistem üzerinden paylaşılabilir ^[2].

En sık kullanılan haklar şunlardır: en az %40 oranla engelli kimlik kartı ve şehir içi toplu taşımada ücretsiz yolculuk, çalışanlar için gelir vergisi engellilik indirimi, %90 ve üzeri oranla belirli araçların alımında ÖTV istisnası. Gelir vergisi indirimine esas olarak, raporu düzenleyen hastanenin vergi dairesine gönderdiği rapor dikkate alınır ^[2]. Bu hakların koşullarını diyaliz hastalarının sosyal hakları yazımızda bir arada bulabilirsiniz.

Engelli raporu ile malullük raporu aynı şey mi?

Hayır. Yönetmelik, 5510 sayılı Kanun kapsamında malullük aylığı ve sürekli iş göremezlik geliri için istenen durum bildirir sağlık kurulu raporlarının bu yönetmeliğin kapsamı dışında olduğunu belirtir ^[2]. Malulen emeklilik için SGK’ya ayrıca başvurmanız ve SGK’nın sevk ettiği hastanede değerlendirilmeniz gerekir. Engelli raporunuzdaki %90 oranı, SGK Sağlık Kurulunun çalışma gücü kaybı kararının yerine geçmez; ancak dosyanızda destekleyici belge olarak bulunması yararlıdır.

Rapor sürecinde sağlığınızı nasıl korursunuz?

Hastane koridorlarında uzun bekleyişler diyaliz hastası için yorucu olabilir. Yanınıza diyet listenize uygun bir ara öğün, ölçülü miktarda su ve ilaçlarınızı alın. Fistüllü kolunuzdan tansiyon ölçülmesine ya da kan alınmasına izin vermeyin; muayene eden hekime fistülünüzün hangi kolda olduğunu söyleyin. Bekleme sırasında nefes darlığı, göğüs ağrısı, çarpıntı, kaslarda belirgin güçsüzlük ya da baş dönmesiyle bayılma hissi yaşarsanız hastanenin acil servisine başvurun veya 112’yi arayın.