Periton Diyalizi Nedir, Nasıl Çalışır ve Kimlere Uygundur?

Böbrekler kanı süzme işini yapamaz hâle geldiğinde, yani son dönem böbrek yetmezliğinde, kandaki atık maddeleri ve fazla sıvıyı uzaklaştırmanın üç yolu vardır: hemodiyaliz, periton diyalizi ve böbrek nakli. Periton diyalizi (kısaca PD), bu seçenekler arasında kişinin kendi evinde, kendi programıyla uygulayabildiği yöntemdir. Makine gerektirmeyen biçimi de, geceleri bir cihazla yapılan biçimi de vardır. Aşağıda yöntemin nasıl çalıştığını, kimler için uygun olduğunu ve hangi durumlarda başka bir tedavinin daha doğru olabileceğini sade bir dille anlatıyoruz.

Periton zarı nedir ve neden süzgeç olarak kullanılabilir?

Periton, karın boşluğunun iç yüzünü ve bağırsak, mide, karaciğer gibi organların dışını kaplayan ince, yarı geçirgen bir zardır. Bu zarın içinde çok sayıda kılcal damar bulunur. Zar, küçük moleküllerin ve suyun bir taraftan diğerine geçmesine izin verir; bu özelliği sayesinde yapay bir süzgecin yerine kullanılabilir ^[3].

Yetişkin bir insanda peritonun toplam yüzey alanı yaklaşık vücut yüzey alanı kadardır. Bu geniş alan, karın boşluğuna verilen sıvı ile kandaki maddeler arasında sürekli bir alışveriş yapılmasını sağlar. Hemodiyalizde kan vücut dışına alınıp bir filtreden geçirilirken, periton diyalizinde kan hiçbir zaman vücuttan çıkmaz; temizlik vücudun içinde gerçekleşir.

Periton diyalizi nasıl çalışır?

Periton diyalizi, karın boşluğuna verilen özel bir sıvının (diyaliz solüsyonu, diyalizat) kandaki atıkları ve fazla suyu kendine çekmesi esasına dayanır. Sıvı, karına yerleştirilmiş ince ve esnek bir tüp olan kateter aracılığıyla bir torbadan verilir, birkaç saat karında bekletilir ve sonra boşaltılır ^[1]. Bu döngünün her birine “değişim” denir.

Bu süreçte iki temel fiziksel olay birlikte çalışır:

• Difüzyon (yayılma): Kanda yoğun olan üre, kreatinin, potasyum gibi maddeler, bu maddeleri içermeyen ya da az içeren diyaliz sıvısına doğru geçer. Böylece kandaki düzeyleri düşer.
• Ultrafiltrasyon (sıvı çekme): Diyaliz sıvısı belirli oranda şeker (glukoz) ya da benzeri bir madde içerir. Bu madde suyu kendine çeker ve vücuttaki fazla sıvının karına, oradan da torbaya geçmesini sağlar.

Sıvının karında beklediği süreye “bekleme süresi” denir. Gündüz yapılan elle değişimlerde bu süre genellikle 4–6 saattir, gece ise daha uzun olabilir ^[3]. Bekleme bittiğinde kirlenmiş sıvı boşaltılır ve hemen taze sıvı verilir. Böylece karında hemen her zaman temizleyici bir sıvı bulunur ve temizlik gün boyu, yavaş ve düzenli biçimde sürer.

Bir değişim kaç dakika sürer?

Elle yapılan tek bir değişim, yani boşaltma ve yeniden doldurma, ortalama 30–40 dakika sürer ^[1]. Boşaltma genellikle 15–20 dakika, doldurma ise 10 dakika civarındadır. Sıvının karında beklediği saatlerde kişi normal işine, yürüyüşüne, ev hayatına devam eder. Yetişkinlerde bir değişimde verilen sıvı miktarı çoğu zaman 2 litre civarındadır; ancak hacmi vücut yapısına ve ihtiyaca göre diyaliz ekibiniz belirler.

Periton diyalizinin türleri nelerdir?

Periton diyalizinin iki ana türü vardır: elle yapılan sürekli ayaktan periton diyalizi (SAPD) ve makineyle yapılan aletli periton diyalizi (APD) ^[2].

Hangi türün size uyacağını yaşam tarzınız, periton zarınızın sıvı geçirme hızı ve ev koşullarınız birlikte belirler. İki yöntemin ayrıntılı karşılaştırmasını SAPD ile APD farkını anlattığımız yazıda bulabilirsiniz.

Periton kateteri nasıl takılır?

Periton diyalizine başlamadan önce karın duvarına, genellikle göbeğin yanından ya da altından, kalıcı bir kateter yerleştirilir. Bu kısa bir cerrahi işlemdir ve çoğu zaman lokal ya da genel anestezi ile yapılır. Kateterin bir ucu karın boşluğunun içinde, diğer ucu ise deriden dışarıda kalır. Kateterin deriden çıktığı noktaya “çıkış yeri” denir.

Kateterin iyileşmesi için zaman tanınması önemlidir. Kateterin, kullanılmaya başlanmadan önce 10–20 gün iyileşmesi daha iyi sonuç verir ^[1]. Bu nedenle kateter, mümkünse diyalize başlanacak tarihten birkaç hafta önce takılır. İyileşme sürecinde çıkış yeri kapalı tutulur, pansumanı diyaliz hemşiresi yapar ve kişiye bakımın nasıl yapılacağı öğretilir.

Periton diyalizi kimlere uygundur?

Periton diyalizi, eğitim alabilen ve değişimleri kurallara uygun yapabilen ya da bunu yapacak bir yardımcısı olan hemen her böbrek yetmezliği hastası için düşünülebilir ^[2]. Özellikle şu durumlarda öne çıkan bir seçenektir:

• Evden ya da işten uzaklaşmadan tedavi görmek, haftada üç gün merkeze gitmek istemeyen kişiler
• Hâlâ bir miktar idrarı olan, yani kalıntı böbrek fonksiyonu süren kişiler; periton diyalizinde bu kalıntı fonksiyon çoğu zaman daha uzun korunur
• Kalp hastalığı nedeniyle hızlı sıvı çekilmesini iyi tolere edemeyen kişiler; periton diyalizi sıvıyı gün boyu yavaş ve dengeli çeker
• Kol damarları fistül açılmasına uygun olmayan ya da damar yolu sorunları yaşayan kişiler
• Diyaliz merkezine uzak yaşayan, ulaşımı zor olan kişiler
• Çalışmaya, okula gitmeye ya da seyahat etmeye devam etmek isteyenler
• Böbrek nakli bekleyen ve bu süreyi evde geçirmek isteyen kişiler

İleri yaş tek başına engel değildir. Görmesi, el becerisi ya da hafızası değişimleri güvenle yapmaya yetmeyen yaşlı kişilerde, eğitimli bir aile bireyinin desteğiyle ya da gece makinesiyle periton diyalizi başarıyla uygulanabilir.

Periton diyalizi kimlere uygun değildir?

Bazı durumlarda periton diyalizi zor ya da imkânsız olabilir. Ulusal Böbrek Vakfı, ileri derecede obezitesi olan ya da karın bölgesinden çok sayıda ameliyat geçirmiş kişilerde yöntemin güçleşebileceğini belirtir ^[2]. Diğer önemli sınırlamalar şunlardır:

• Karın içinde yaygın yapışıklıklar: Geçirilmiş ameliyatlar ya da iltihaplar nedeniyle periton zarı yapışmış ve küçülmüşse sıvı serbestçe dağılamaz.
• Onarılamayan fıtıklar: Karın içi basınç arttığı için fıtık büyüyebilir; çoğu fıtık diyaliz öncesinde ya da sırasında ameliyatla onarılabilir.
• Kronik akciğer hastalığı ile ciddi nefes darlığı: Karındaki sıvı diyaframı yukarı iterek nefes almayı zorlaştırabilir.
• Aktif iltihabi bağırsak hastalığı ya da sık tekrarlayan divertikülit: Bağırsak kaynaklı enfeksiyon riskini artırabilir.
• Kendine bakamayan ve yardımcısı olmayan kişiler: Değişimlerin temizlik kurallarına uygun yapılamaması peritonit (karın zarı iltihabı) riskini yükseltir.
• Ev koşulları: Temiz bir değişim alanı ve malzeme depolama yeri olmayan, hijyenin sağlanamadığı ortamlar uygun değildir.

Bu durumların çoğu kesin yasak değil, ayrıca değerlendirilmesi gereken durumlardır. Son kararı nefroloji uzmanınız muayene, görüntüleme ve ev değerlendirmesi sonrasında verir.

Periton diyalizinin avantajları nelerdir?

Periton diyalizinin en önemli avantajı, tedavinin kontrolünün kişinin kendisinde olmasıdır ^[2]. Haftada üç gün, her seferinde yaklaşık dört saat merkeze gitme zorunluluğu yoktur. Diğer avantajlar şöyle sıralanabilir:

• Temizlik gün boyu sürdüğü için kan değerlerinde ve sıvı miktarında hemodiyalizdeki kadar büyük iniş çıkışlar olmaz.
• Beslenme kısıtlamaları genellikle daha esnektir; özellikle potasyum ve sıvı konusunda daha serbest bir diyet mümkün olabilir ^[2].
• İğne girişi yoktur; damar yolu açılmasına gerek kalmaz.
• Seyahat etmek daha kolaydır; malzemeler gidilecek adrese gönderilebilir.
• Kalıntı böbrek fonksiyonu daha uzun korunabilir.

Periton diyalizinin zorlukları ve riskleri nelerdir?

Periton diyalizinin en önemli riski, karın zarının iltihaplanması olan peritonittir. Belirtileri karın ağrısı, ateş, bulantı, kusma ve boşaltılan sıvının bulanık ya da renginin farklı olmasıdır ^[1]. Doğru el hijyeni, maske kullanımı ve değişim kurallarına uyumla bu risk önemli ölçüde azaltılabilir ^[3].

Diğer olası sorunlar şunlardır:

• Çıkış yeri enfeksiyonu: Kateterin deriden çıktığı noktada kızarıklık, akıntı, ağrı.
• Fıtık: Karın içi basınç ve kateter deliği nedeniyle karın kaslarındaki zayıf noktalardan organların dışarı itilmesi ^[1].
• Kilo alma: Diyaliz sıvısındaki glukozun bir kısmı vücuda emilir ve fazladan kalori sağlar ^[1].
• Her gün süren sorumluluk: Periton diyalizi haftanın yedi günü yapılır; tatili yoktur.
• Evde yer ihtiyacı: Bir aylık solüsyon kolileri ciddi bir depolama alanı gerektirir.

Yıllar içinde periton zarının süzme yeteneği azalabilir. Bu durumda tedavi düzeni değiştirilir ya da hemodiyalize geçiş planlanır. Periton diyalizi ömür boyu tek seçenek olmak zorunda değildir; yöntemler arasında geçiş mümkündür.

Periton diyalizine başlamadan önce nasıl bir eğitim alınır?

Periton diyalizine başlayan herkes, diyaliz ünitesindeki hemşireden birebir eğitim alır. Bu eğitim genellikle 1–2 hafta sürer ^[1]. Eğitim süresince şunlar öğretilir:

1. Doğru el yıkama ve maske takma
2. Değişim alanının hazırlanması
3. Torba kontrolü, ısıtma ve bağlantıların yapılması
4. Boşaltma, doldurma ve kateter kapağının yenilenmesi
5. Çıkış yeri bakımı
6. Günlük kilo, tansiyon ve sıvı kaydının tutulması
7. Peritonit ve diğer sorunların belirtilerinin tanınması
8. Malzeme siparişi ve depolama

Eğitimin sonunda hemşire, değişimleri tek başınıza ya da yardımcınızla güvenle yapabildiğinizden emin olur. İlk haftalarda ev ziyareti yapılabilir ve telefonla sık iletişim kurulur. Türkiye’de periton diyalizi solüsyonları ve malzemeleri genellikle reçete karşılığında üretici firma aracılığıyla eve teslim edilir; geri ödeme koşullarını SGK’dan ve ünitenizden teyit etmeniz önerilir.

Periton diyalizi ne kadar etkilidir?

Doğru hastada, doğru düzenle uygulandığında periton diyalizi en az hemodiyaliz kadar etkili bir tedavi olabilir. Yeterliliği düzenli kan tetkikleri, 24 saatlik idrar ve diyaliz sıvısı toplama testleri ve periton zarının geçirgenliğini ölçen periton eşitleme testi (PET) ile izlenir. Sonuçlara göre değişim sayısı, sıvı hacmi ya da solüsyon türü değiştirilir. Kontroller genellikle ayda bir yapılır; ilk aylarda daha sık olabilir.

Halsizlik, iştahsızlık, ağızda metal tadı, kaşıntı, bacaklarda şişlik ya da nefes darlığı gibi belirtiler, diyalizin yetersiz kaldığını ya da vücutta sıvı biriktiğini düşündürebilir. Bu belirtiler fark edildiğinde bir sonraki kontrolü beklemeden ünitenize haber vermeniz önerimizdir.

Ne zaman acilen yardım almalısınız?

Boşaltılan sıvı bulanıksa, karın ağrısı, ateş ya da titreme varsa, kusma nedeniyle sıvı alamıyorsanız diyaliz ünitenizi gecikmeden arayın; bulanık torbayı atmadan yanınızda götürün. Ani ve şiddetli nefes darlığı, göğüs ağrısı, bilinç bulanıklığı, belirgin kas güçsüzlüğü ya da çarpıntı varsa 112’yi arayın. Periton diyalizi düzenli ve dikkatli yapıldığında, pek çok kişinin yıllarca çalışmasına, ailesiyle vakit geçirmesine ve seyahat etmesine imkân tanıyan güvenilir bir tedavidir.