Periton Diyalizinde Beslenme: Protein, Kilo, Potasyum ve Fosfor

Periton diyalizi yapan kişilerin beslenmesi, hemodiyaliz hastalarına verilen genel öğütlerden birkaç önemli noktada ayrılır. Diyaliz her gün ve sürekli yapıldığı için kanda potasyum ve sıvı birikimi daha azdır; buna karşılık diyaliz sıvısıyla her gün protein kaybedilir ve solüsyondaki şeker vücuda kalori olarak girer. Bu nedenle periton diyalizinde beslenme planı “daha fazla protein, kontrollü kalori, sınırlı fosfor ve tuz, kişiye göre ayarlanan potasyum” şeklinde özetlenebilir. Aşağıdaki bilgiler genel çerçeveyi verir; kendi değerlerinizi diyaliz ekibiniz ve diyetisyeniniz kan tetkiklerinize göre belirler ^[1].

Periton diyalizinde neden daha fazla protein gerekir?

Periton diyalizinde protein ihtiyacı artar, çünkü periton zarı yalnızca atık maddeleri değil, kandaki proteinin bir kısmını da diyaliz sıvısına geçirir. Ulusal Böbrek Vakfı, diyalizle kaybedilen proteinin yerine konması için kaliteli protein kaynaklarının günlük beslenmede yer almasını önerir ^[1]. NIDDK de periton diyalizi yapanların diyetlerine protein eklemeleri gerekebileceğini belirtir ^[2].

Güncel beslenme rehberleri, durumu dengede olan periton diyalizi hastaları için günde vücut ağırlığının her kilogramı başına yaklaşık 1,0–1,2 g protein önerir. Örneğin 70 kg ağırlığındaki biri için bu, günde yaklaşık 70–84 g protein demektir. Peritonit dönemlerinde zarın geçirgenliği arttığı için protein kaybı da artar; bu dönemlerde ihtiyaç daha da yükselebilir. Kendi hedefiniz kilonuza, albümin değerinize ve genel durumunuza göre belirlenir.

Hangi protein kaynakları tercih edilmeli?

Vücudun kolay kullandığı “yüksek kaliteli” proteinler, yani yumurta, tavuk, hindi, balık ve kırmızı et, protein ihtiyacının önemli bir kısmını karşılamalıdır ^[1]. Pratik örnekler:

• Kahvaltıda 1–2 yumurta ya da yumurta beyazıyla yapılmış omlet
• Öğle ya da akşam yemeğinde avuç içi büyüklüğünde ızgara tavuk, köfte ya da balık
• Haşlanmış yumurta ya da tavuk gibi pratik ara öğünler
• Kurubaklagiller (kuru fasulye, nohut, mercimek) bitkisel protein sağlar; ancak fosfor ve potasyum içerikleri nedeniyle miktarı diyetisyeninizle belirlenmelidir

Süt, yoğurt, ayran ve peynir de protein içerir; fakat fosfor yükleri yüksektir. Bu yüzden süt ürünlerini protein kaynağı olarak kullanırken miktara dikkat etmek gerekir.

Diyaliz solüsyonundaki glukoz kiloyu nasıl etkiler?

Periton diyalizi solüsyonları sıvı çekmek için glukoz (şeker) içerir ve bu glukozun bir kısmı karından kana emilerek fazladan kalori sağlar ^[1]. NIDDK, sıvının karında uzun süre kalmasıyla glukoz emiliminin arttığını ve bunun kilo alımına yol açabileceğini belirtir ^[2]. Emilen kalori miktarı; kullanılan solüsyonun gücüne, bekleme süresine ve periton zarınızın geçirgenliğine göre değişir ve günde birkaç yüz kaloriye ulaşabilir.

Bu gizli kalori kaynağı iki farklı sonuç doğurabilir. İştahı az, zayıf kişiler için bir avantaj olabilir. Kilo alma eğilimi olan, şeker hastalığı ya da yüksek trigliserit sorunu olan kişilerde ise dikkat gerektirir. Pratik öneriler:

• Şekerli içecekleri, meyve sularını, şerbetli tatlıları ve pekmez, bal, reçel gibi yoğun şekerli yiyecekleri sınırlayın.
• Beyaz ekmek, simit ve pilav gibi rafine karbonhidratların porsiyonunu küçültün; bulgur ve tam tahıllı ürünleri diyetisyeninizin önerdiği miktarda tercih edin.
• Yağ kullanımını ölçülü tutun; kızartma yerine haşlama, fırın ve ızgara tercih edin.
• Tuzu azaltın; daha az tuz daha az susuzluk, daha az sıvı alımı ve dolayısıyla daha düşük güçte solüsyon ihtiyacı demektir ^[1].
• Kilonuzu her sabah aynı koşullarda tartın; kilo artışının yağdan mı, sıvıdan mı olduğunu ekibiniz değerlendirir.

Periton diyalizinde potasyum kısıtlaması gerekir mi?

Periton diyalizinde potasyum, hemodiyalize göre çoğu zaman daha serbesttir; çünkü diyaliz her gün yapıldığı için potasyum kanda birikmez. Ulusal Böbrek Vakfı periton diyalizinin hemodiyalize göre daha esnek bir diyete izin verdiğini belirtir ^[3]. Hatta periton diyalizi yapan kişilerin bir kısmında kan potasyumu normalin altına düşebilir; bu durum kas güçsüzlüğü, kabızlık ve kalp ritmi sorunlarına yol açabilir.

Bununla birlikte potasyum hem yüksekliği hem düşüklüğü kalp için tehlikeli olan bir mineraldir ^[1]. Bu nedenle genel bir “serbest” kuralı yoktur; kan tetkikinize göre üç durumdan biri söz konusudur:

Tuz yerine kullanılan “azaltılmış sodyumlu” ya da “tuz ikamesi” ürünlerin çoğu potasyum içerir; bunları ekibinize danışmadan kullanmayın ^[1]. Kalan böbrek fonksiyonu azaldıkça potasyum ihtiyacınız değişebilir; düzenli kan tetkikleri bu nedenle önemlidir.

Fosfor neden sınırlanmalıdır?

Fosfor, periton diyalizinde de yeterince uzaklaştırılamayan ve kısıtlanması gereken bir mineraldir. Kanda fosfor yüksek kaldığında kemiklerden kalsiyum çekilir, kemikler zayıflar, damar duvarlarında kireçlenme gelişebilir ve ciltte kaşıntı olabilir ^[1]. Fosfor kontrolünü zorlaştıran nokta, protein ihtiyacı artarken protein içeren yiyeceklerin çoğunun aynı zamanda fosfor içermesidir.

Bu dengeyi kurmak için şu yollar kullanılır:

• Fosfor bağlayıcı ilaçlar: Yemekle birlikte alınır ve besinlerdeki fosforun bağırsaktan emilmesini azaltır ^[1]. İlacın türü, dozu ve kullanım zamanı hekiminizce belirlenir; yemekle birlikte alınmadığında etkisi azalır.
• Hazır ve işlenmiş gıdaları azaltmak: Salam, sosis, sucuk, hazır çorba, eritme peynir, kola türü içecekler ve bazı paketli unlu mamullerdeki fosfat katkıları vücut tarafından çok kolay emilir. Etiketlerde “fosfat” ya da E338–E343, E450–E452 gibi katkı kodlarına dikkat edin.
• Süt ürünlerinde porsiyon kontrolü: Süt, yoğurt, ayran ve peynir fosfordan zengindir; günlük miktar diyetisyeninizle belirlenmelidir.
• Kuruyemiş, tahin ve kakaolu ürünleri sınırlamak: Bunlar hem fosfor hem potasyum açısından yoğundur.
• Doğal protein kaynaklarını seçmek: Taze et, tavuk, balık ve yumurta beyazı, işlenmiş ürünlere göre daha iyi bir protein-fosfor dengesi sunar.

Tuz ve sıvı tüketimi nasıl olmalı?

Tuz kısıtlaması periton diyalizinde de önemlidir; çünkü fazla tuz susuzluğu artırır, vücutta sıvı tutulmasına ve tansiyon yükselmesine yol açar ^[1]. Tuz alımı kontrol edildiğinde daha az sıvı içilir ve vücuttan fazla sıvıyı çekmek için daha yüksek glukozlu solüsyonlara daha az ihtiyaç duyulur ^[1]. Bu da hem kilo hem periton zarının uzun vadeli sağlığı açısından avantaj sağlar.

Türk mutfağında tuzun önemli bir kısmı ekmek, peynir, zeytin, turşu, salça, hazır çorba ve şarküteri ürünlerinden gelir. Yemeklere tuz yerine kekik, nane, pul biber, sumak, limon, sarımsak ve maydanoz eklemek lezzeti korur. Sıvı miktarı ise kalan idrar miktarınıza ve günlük ultrafiltrasyonunuza göre belirlenir; periton diyalizinde sıvı kısıtlaması genellikle hemodiyalize göre daha esnektir. Sıvı dengesi ayrı bir yazımızın konusudur.

Lif ve kabızlık neden önemlidir?

Periton diyalizinde kabızlık yalnızca rahatsız edici değil, aynı zamanda diyalizin işleyişini bozan bir sorundur. Dolu bağırsak, kateterin ucunu sıkıştırarak sıvının boşaltılmasını zorlaştırabilir; şiddetli kabızlık bağırsak kaynaklı peritonit riskini artırabilir. Yeterli lif alımı bu nedenle önemlidir. Lifli yiyecekler (sebzeler, bazı meyveler, yulaf, bulgur) potasyum ve fosfor da içerebildiği için miktarları diyetisyeninizle planlanmalıdır. Düzenli yürüyüş bağırsak hareketlerini destekler. Kabızlık sürerse kendi başınıza müshil kullanmadan önce ekibinize danışın; bazı müshiller magnezyum ya da fosfat içerir ve böbrek hastalarında uygun değildir.

İştahsızlık ve kilo kaybında neler yapılabilir?

Karındaki sıvının yarattığı dolgunluk hissi, bazı kişilerde iştahı azaltabilir ve protein yetersizliğine yol açabilir. Albümin değerinin düşmesi, istemeden kilo verme ve kas kaybı bu durumun işaretleridir. Önerilerimiz şunlardır:

• Günde üç büyük öğün yerine 5–6 küçük öğün yiyin.
• Öğünlere önce protein içeren yiyecekle başlayın.
• Karın daha boşken yemek yiyin; bazı kişiler boşaltma sonrasında ve yeni sıvı verilmeden önce daha rahat yer.
• Ağızda metal tadı varsa limonlu su ile çalkalama, nane ve baharatlar lezzeti iyileştirebilir.
• Diyetisyeniniz gerekli görürse böbrek hastaları için hazırlanmış protein takviyeleri önerebilir; kendi başınıza takviye kullanmayın.

Vitamin ve mineral takviyesi gerekir mi?

Periton diyalizinde suda çözünen bazı vitaminler, özellikle B grubu vitaminleri ve C vitamini, diyaliz sıvısıyla kaybedilebilir. Bu nedenle pek çok ekip böbrek hastalarına özel hazırlanmış vitamin preparatları önerir. Eczanede satılan genel multivitaminler ise A vitamini, potasyum, magnezyum ya da fosfor gibi böbrek hastalarında birikebilecek maddeler içerebilir; bunları kendi başınıza kullanmayın. D vitamini ve kalsiyum, kemik sağlığı ve paratiroit hormonu dengesi için ayrıca değerlendirilir. Hangi takviyenin, ne kadar kullanılacağını hekiminiz belirler.

Bitkisel çaylar, bitki karışımları ve “böbreğe iyi gelir” diye satılan ürünler de dikkat gerektirir; bazıları yüksek potasyum içerir, bazıları ise ilaçlarla etkileşir. Bu tür ürünleri kullanmadan önce mutlaka diyaliz ekibinize danışın.

Bayramlar ve davetlerde nasıl beslenmelisiniz?

Özel günlerde tamamen kısıtlanmak yerine planlı davranmak daha sürdürülebilirdir. Sofrada önce protein içeren yemeği, örneğin et ya da tavuğu tercih edin; börek, baklava gibi hamurlu ve şerbetli tatlılardan küçük bir porsiyonla yetinin. Turşu, zeytin ve şarküteri ürünlerini az tutun. Ertesi sabah kilonuzu tartarak sıvı ve tuz yükünün etkisini görebilirsiniz.

Örnek bir günlük beslenme planı nasıl görünebilir?

Aşağıdaki örnek yalnızca fikir vermek içindir; porsiyonlar ve seçimler kan değerlerinize göre değişir:

• Kahvaltı: 2 yumurtalı omlet, 1 dilim ekmek, birkaç dilim salatalık, az tuzlu beyaz peynirden küçük bir dilim, şekersiz açık çay.
• Ara öğün: 1 küçük elma ya da armut.
• Öğle: Izgara tavuk göğsü, sebzeli bulgur pilavı (küçük porsiyon), yeşil salata (limonlu, az tuzlu).
• Ara öğün: Haşlanmış yumurta ya da küçük bir kâse yoğurt (fosfor durumunuza göre).
• Akşam: Fırında balık, zeytinyağlı taze fasulye, 1 dilim ekmek.
• Gece: Gerekirse diyetisyeninizin önerdiği hafif bir ara öğün.

Ne zaman ekibinize başvurmalısınız?

İstemeden kilo kaybı, birkaç gün süren iştahsızlık, kaslarda belirgin güçsüzlük, sık kas krampları, uzun süren kabızlık ya da ishal varsa diyaliz ekibinize ve diyetisyeninize başvurun. Bu belirtiler potasyum düşüklüğü, protein yetersizliği ya da diyaliz reçetesinde değişiklik ihtiyacına işaret edebilir. Kalp çarpıntısı, ani ve belirgin kas felci hissi, nefes darlığı ya da göğüs ağrısı gibi belirtiler potasyumun tehlikeli düzeyde bozulduğunu gösterebilir; bu durumda 112’yi arayın.