Diyalizde Kaşıntı Neden Olur? Fosfor, PTH ve Cilt Bakımı

Diyaliz hastalarında kaşıntı neden olur?

Diyaliz hastalarında kaşıntı, tek bir nedene bağlı olmaktan çok, böbrek yetmezliğinin vücutta yol açtığı birkaç değişikliğin birleşimiyle ortaya çıkar. Bu duruma kronik böbrek hastalığıyla ilişkili kaşıntı ya da üremik kaşıntı denir. Ulusal Böbrek Vakfı, yetersiz diyaliz, yüksek paratiroid hormonu (PTH), yüksek kalsiyum ve fosfor, kuru cilt ve sinir hasarını başlıca katkıda bulunan etkenler arasında sayar ^[1]. Bunlara ek olarak bağışıklık sisteminin iltihaplanma eğilimi ve vücudun kaşıntıyı düzenleyen sinir sistemindeki dengesizlikler de rol oynar ^[1].

Üremik kaşıntı sıradan cilt kaşıntısından farklıdır: kaşıntı yalnızca ciltten değil vücudun içinden gelir; daha yaygın, daha uzun süreli ve daha yoğundur. Sırt, kollar, bacaklar ve baş derisi en sık etkilenen bölgelerdir. Kaşıntı çoğunlukla gece artar ve uykuyu bozar; bazı kişilerde seans sırasında ya da seanstan hemen sonra yoğunlaşır. Uzun süren kaşıntı cilt yaralarına, uykusuzluğa, yorgunluğa ve ruh hâlinde çökkünlüğe yol açabilir.

Fosfor ve kaşıntı arasında nasıl bir ilişki var?

Kanda fosforun yüksek olması, kaşıntının en sık ve en iyi bilinen nedenlerinden biridir. Sağlıklı böbrekler fazla fosforu idrarla atar. Böbrek yetmezliğinde fosfor kanda birikir ve hemodiyaliz fosforu yeterince uzaklaştıramaz ^[4]. NIDDK, yüksek fosfor düzeyinin kemikleri zayıflatabileceğini ve cildi kaşındırabileceğini belirtir ^[2]. Fosfor yükseldiğinde kalsiyumla birleşerek ciltte ve damarlarda çökebilir; bu da kaşıntıya katkıda bulunur.

Fosforu kontrol etmenin üç temel yolu vardır:

1. Diyet: Fosforu yüksek besinleri sınırlamak. İşlenmiş gıdalardaki fosfat katkı maddeleri vücutta çok kolay emildiği için öncelikli olarak azaltılmalıdır ^[4].
2. Fosfor bağlayıcı ilaçlar: Yemekle birlikte alınarak besinlerdeki fosforun bağırsakta emilmesini azaltır. Ne zaman ve hangi dozda alınacağı hekiminizce belirlenir; yemekle birlikte alınmadıklarında etkileri azalır.
3. Yeterli diyaliz: Seansları tam sürede tamamlamak fosforun uzaklaştırılmasına katkı sağlar.

Fosforu yüksek besinler hangileridir?

Türk mutfağında fosforu yüksek ya da fosfat katkısı içerebilen besinlere dikkat etmek, kaşıntıyı azaltmanın önemli bir adımıdır. Kişisel sınırlarınızı diyaliz ekibiniz ve diyetisyeniniz belirler.

Paketli ürünlerin içindekiler listesinde fosfat, fosforik asit ya da E338–E341 ve E450–E452 gibi fosfat içeren katkı maddelerini gördüğünüzde o ürünü sınırlamanız önerilir.

PTH yüksekliği kaşıntıya nasıl yol açar?

Paratiroid hormonu (PTH), boyundaki küçük paratiroid bezlerinden salgılanır ve kandaki kalsiyum ile fosfor dengesini düzenler. Böbrek yetmezliğinde fosforun yükselmesi, kalsiyumun düşmesi ve aktif D vitamininin azalması bu bezleri sürekli uyarır ve PTH yükselir. Buna ikincil hiperparatiroidi denir. Yüksek PTH, kaşıntının bilinen nedenlerinden biridir ^[1]; aynı zamanda kemik ağrılarına, kemik kırılganlığına ve damar kireçlenmesine de katkıda bulunur.

PTH; aktif D vitamini ilaçları, paratiroid bezlerini baskılayan ilaçlar ve fosforun kontrolüyle tedavi edilir. Bu ilaçlar çok yüksek PTH düzeylerinde yetersiz kalırsa paratiroid bezlerinin cerrahi olarak alınması düşünülebilir. KDIGO’nun kronik böbrek hastalığında mineral ve kemik bozukluğu (KBH-MKB) kılavuzu, bu değerlerin düzenli izlenmesini ve tedavinin kişiye göre planlanmasını önerir ^[3]. Kalsiyum, fosfor ve PTH değerleriniz genellikle aylık ya da üç aylık tahlillerle takip edilir; sonuçlarınızı ekibinizden isteyebilirsiniz.

Kuru cilt kaşıntıyı nasıl etkiler ve cilt bakımı nasıl yapılmalı?

Böbrek yetmezliğinde ter bezleri küçülür ve cildin doğal nem dengesi bozulur; bu yüzden diyaliz hastalarının çoğunda cilt kurudur ^[1]. Kuru cilt kaşıntıyı başlatır ya da artırır. Kaşıdıkça cilt tahriş olur, bu da daha fazla kaşıntıya yol açar. Bu kısır döngüyü kırmanın en basit ve etkili yolu düzenli nemlendirmedir. Ulusal Böbrek Vakfı, kaşıntıda ilk basamak olarak cildi yumuşatan ve nemlendiren kremler ve losyonlar (emolyentler) önerir ^[1].

Günlük cilt bakımı için öneriler

• Ilık suyla kısa banyo: Sıcak su cildi kurutur. 10 dakikayı geçmeyen ılık duşlar tercih edin.
• Yumuşak temizleyici: Parfümsüz, nemlendirici özellikte sabun ya da temizleyiciler kullanın. Kese ve sert lifler cildi tahriş eder.
• Hemen nemlendirin: Banyodan sonra cildinizi havluyla bastırarak kurulayın ve cilt hâlâ hafif nemliyken parfümsüz bir nemlendirici sürün.
• Günde en az iki kez: Nemlendiriciyi yalnızca banyo sonrası değil, gün içinde ve yatmadan önce de kullanın.
• Pamuklu giysiler: Yün ve sentetik kumaşlar cildi tahriş edebilir; cilde temas eden giysilerde pamuklu kumaşları tercih edin.
• Tırnakları kısa tutun: Kısa ve düzgün tırnaklar, kaşıma sırasında cildin zedelenmesini önler.
• Oda havası: Kışın kaloriferli odalarda hava çok kuruyabilir; odayı aşırı ısıtmamak ve havalandırmak yardımcı olur.
• Serinletici uygulama: Kaşıntılı bölgeye soğuk ve nemli bir bez koymak geçici rahatlama sağlar.

Fistül kolunuzdaki ciltte kızarıklık, yara ya da kabuklanma oluşursa bunu ekibinize gösterin; bu bölgedeki cilt sorunları enfeksiyon riskini artırabilir. Fistül ya da kateter bölgesine, ekibinize danışmadan krem veya merhem sürmeyin.

Diyaliz yeterliliğinin kaşıntıdaki rolü nedir?

Yetersiz diyaliz, kanda kaşıntıya yol açan atık maddelerin birikmesine neden olur ve kaşıntının bilinen nedenlerinden biridir ^[1]. Bu nedenle kaşıntı yakınması olan hastalarda ekip önce diyalizin yeterli olup olmadığını kontrol eder. Kt/V ve URR değerleri hedefin altındaysa seans süresinin uzatılması, kan akım hızının artırılması ya da diyalizörün değiştirilmesi kaşıntıyı azaltabilir. Seansları tam sürede tamamlamak ve atlamamak bu açıdan da önemlidir.

Diyalizde kaşıntının tedavi seçenekleri nelerdir?

Diyalizde kaşıntının tedavisi basamaklı bir yaklaşımla yapılır: önce altta yatan nedenler (fosfor, PTH, diyaliz yeterliliği) düzeltilir ve cilt bakımı sağlanır; kaşıntı devam ederse ilaç ya da ışık tedavisi gibi seçenekler değerlendirilir ^[1]. Hangi seçeneğin uygun olduğu, kaşıntınızın şiddetine, diğer hastalıklarınıza ve kullandığınız ilaçlara göre hekiminizce belirlenir. Aşağıdaki tedaviler genel bilgi amaçlıdır; doz ve kullanım hekiminizce belirlenir.

Antihistaminikler, gabapentin ve pregabalin gibi ilaçlar böbrek yetmezliğinde vücutta birikebilir ve uyku hâli, baş dönmesi, denge bozukluğu gibi yan etkilere yol açabilir. Bu nedenle bu ilaçları kendi başınıza başlamamanız, başka bir hekimden reçete aldığınızda diyaliz hastası olduğunuzu mutlaka belirtmeniz gerekir. Ulusal Böbrek Vakfı, belirtilerin kişiden kişiye büyük farklılık gösterdiğini ve en uygun çözümün sağlık ekibiyle birlikte bulunması gerektiğini vurgular ^[1].

Kaşıntıyla birlikte daha rahat uyumak için neler yapılabilir?

Kaşıntı en çok gece rahatsız ettiği için uyku düzenini korumak, hem kaşıntıyla baş etmeyi hem de gündüz enerjinizi olumlu etkiler. Yatak odasının serin ve havadar olması, kalın yorgan yerine katmanlı ince örtüler kullanmak ve pamuklu, bol kesimli pijamalar giymek cildin ısınmasını ve terlemeyi azaltır. Yatmadan yarım saat önce nemlendirici sürmek, gece boyunca cildin kurumasını önler.

Kaşıma isteği geldiğinde tırnakla kaşımak yerine bölgeye avuç içiyle hafifçe bastırmak, serin bir bez koymak ya da cildi hafifçe okşamak, cildi zedelemeden rahatlama sağlayabilir. Uykuda farkında olmadan kaşıyanlar için ince pamuklu eldivenler cilt yaralarını azaltabilir. Akşam saatlerinde çay ve kahve tüketimini azaltmak ve ekran karşısında geç saatlere kadar kalmamak da uykuya dalmayı kolaylaştırır.

Kaşıntı nedeniyle uykunuz düzenli olarak bölünüyorsa bunu ekibinize mutlaka söyleyin. Uyku kalitesi, kaşıntı tedavisinin ne kadar etkili olduğunu değerlendirmede kullanılan önemli ölçütlerden biridir. Bazı merkezler kaşıntının şiddetini 0’dan 10’a kadar puanlamanızı ister; bu puanı haftalık olarak not etmek, tedaviye yanıtı izlemeyi kolaylaştırır.

Kaşıntı tedavisinin sonucunu değerlendirmek birkaç hafta sürebilir. Fosfor ve PTH değerlerinin düzelmesi, nemlendirici kullanımının etkisini göstermesi ve ilaçların yararının ortaya çıkması zaman alır. Bu süre boyunca kaşıntınızın şiddetini ve uykunuzu nasıl etkilediğini not etmek, ekibinizin bir sonraki adıma karar vermesini kolaylaştırır.

Kaşıntı ne zaman başka bir sorunun işareti olabilir?

Diyaliz hastalarında görülen her kaşıntı üremik kaşıntı değildir. Kaşıntının bazı özellikleri farklı nedenleri düşündürebilir ve hekim değerlendirmesi gerektirir:

• Yeni başlayan ilaçla birlikte: İlaç alerjisi ya da yan etki olabilir.
• Döküntü, kabarıklık ya da su dolu kesecikler: Alerji, egzama, uyuz ya da başka bir deri hastalığı olabilir.
• Ciltte ve göz aklarında sararma: Karaciğer ve safra yollarıyla ilgili bir sorun olabilir.
• Sadece diyaliz sırasında başlayan yaygın kaşıntı ve kızarıklık: Diyaliz malzemelerine ya da ilaçlara karşı bir reaksiyon olabilir.
• Aile bireylerinde de kaşıntı: Bulaşıcı bir deri hastalığını düşündürür.

Ne zaman acil yardım almalısınız?

Kaşıntı çoğu zaman acil değildir. Ancak kaşıntıyla birlikte dudaklarda, dilde ya da gözlerde şişlik, nefes darlığı, hırıltılı solunum, yutma güçlüğü ya da baş dönmesi olursa bu ağır bir alerjik reaksiyon belirtisi olabilir; hemen 112’yi arayın. Diyaliz seansı sırasında aniden başlayan yaygın kaşıntı, kızarıklık ve nefes darlığını hemen hemşirenize söyleyin.

Kaşıma sonucu oluşan yaralarda kızarıklık, şişlik, sıcaklık, iltihaplı akıntı ya da ateş fark ederseniz cilt enfeksiyonu olasılığı nedeniyle aynı gün ekibinize başvurun. Uykunuzu bozan, günlük hayatınızı etkileyen ya da cilt bakımına rağmen geçmeyen kaşıntıyı da bir sonraki seansta mutlaka gündeme getirin; kaşıntı katlanılması gereken bir durum değildir ve çoğu kişide tedaviyle belirgin şekilde azaltılabilir.