Periton Diyalizi Sıvı Değişimi Adım Adım: Hijyen ve Sık Hatalar

Elle yapılan periton diyalizinde, yani sürekli ayaktan periton diyalizinde (SAPD), her gün 3–5 kez torba değişimi yapılır. Bir değişim; karında birkaç saat beklemiş sıvının boşaltılması ve yerine taze diyaliz solüsyonunun verilmesinden oluşur ^[4]. İşlem basittir, ama her adımın aynı özenle ve aynı sırayla yapılması gerekir; çünkü periton diyalizindeki en ciddi sorun olan peritonitin büyük kısmı değişim sırasında yapılan küçük hijyen hatalarından kaynaklanır ^[2]. Aşağıdaki adımlar genel bir rehberdir; kullandığınız sistemin üreticisine ve ünitenize özgü ayrıntılar farklı olabilir. Size verilen yazılı talimat her zaman önceliklidir.

Değişime başlamadan önce oda nasıl hazırlanır?

Değişim, kapısı ve penceresi kapatılabilen, temiz, iyi aydınlatılmış ve hava akımı olmayan bir odada yapılmalıdır. Hava akımı, toz ve mikropları bağlantı uçlarına taşıyabilir. Hazırlık için:

• Kapı ve pencereleri kapatın; vantilatör, klima ve ısıtıcı fanları kapalı olsun.
• Evcil hayvanları odadan çıkarın; değişim sırasında içeri girmelerine izin vermeyin.
• Çalışacağınız masa yüzeyini ünitenizin önerdiği dezenfektanla silin ve kurumasını bekleyin.
• Telefon, kumanda gibi eşyaları masadan kaldırın; değişim sırasında telefona cevap vermeyin.
• Odada başkası varsa onun da maske takmasını isteyin; mümkünse değişim sırasında odada yalnız olun.

Hangi malzemeler hazırlanmalı?

Değişime başlamadan önce tüm malzemeyi elinizin altına koymak, işlem yarıdayken kalkmak zorunda kalmamanızı sağlar. Genellikle şunlar gerekir:

• Reçetenize uygun güç ve hacimde, ısıtılmış solüsyon torbası (boşaltma torbası bağlı hazır sistem)
• Yeni steril kateter kapağı
• Kullandığınız sisteme uygun plastik klempler
• Maske
• Askı ya da torbayı omuz hizasının üzerinde tutacak bir kanca
• Boşaltma torbası için yere konacak temiz bir kap ya da leğen
• Tartı (boşaltılan sıvıyı tartmak için) ve diyaliz kayıt defteri

Solüsyon torbası nasıl kontrol edilir ve ısıtılır?

Her torba, kullanılmadan önce dört açıdan kontrol edilir: doğru güç, doğru hacim, son kullanma tarihi ve bütünlük. MedlinePlus, solüsyonun kusurlara karşı kontrol edilmesini enfeksiyonu önlemenin parçası olarak sayar ^[1]. Kontrol sırasında:

• Etiketteki glukoz yüzdesinin ve hacmin o değişim için reçetenizdekiyle aynı olduğuna bakın.
• Son kullanma tarihini okuyun.
• Torbayı hafifçe sıkarak sızıntı olup olmadığını kontrol edin.
• Sıvının berrak olduğundan emin olun; bulanık, renkli ya da parçacıklı sıvıyı kullanmayın.
• İki bölmeli torbalarda bölmeler arasındaki kapağın açıldığından ve sıvıların karıştığından emin olun.
• Koruyucu kapakların yerinde olduğunu ve hortumların zarar görmediğini kontrol edin.

Sıvı vücut sıcaklığına yakın olmalıdır; soğuk sıvı karın krampı ve üşüme yapabilir. Isıtma yalnızca ünitenizin önerdiği kuru ısı yöntemiyle, örneğin özel ısıtıcı plaka ya da ısıtma çantasıyla yapılır. Mikrodalga fırın, sıcak su dolu leğen, soba ya da kalorifer üzeri kullanılmaz; mikrodalga sıvıyı eşitsiz ısıtıp yanık riskine yol açabilir, su banyosu ise torbanın dışını mikropla bulaştırabilir.

El yıkama ve maske neden bu kadar önemlidir?

El yıkama ve maske, peritonitten korunmanın en etkili iki önlemidir; Ulusal Böbrek Vakfı her değişimden önce el yıkamayı ve değişim sırasında maske takmayı önerir ^[2]. Ellerdeki deri bakterileri ve ağız-burundan çıkan damlacıklar, bağlantı uçlarına bulaşmanın en sık kaynağıdır.

1. Takı, saat ve yüzükleri çıkarın; kollarınızı dirseğe kadar sıvayın. Tırnaklar kısa ve temiz olsun.
2. Maskeyi burnunuzu ve ağzınızı tamamen kapatacak şekilde takın. Maskeyi el yıkamadan önce takın; sonra yüzünüze dokunmayın.
3. Ellerinizi akan suyla ıslatın, sıvı sabun alın.
4. Avuç içleri, el sırtları, parmak araları, başparmaklar, tırnak uçları ve bileklerinizi en az 40–60 saniye ovarak yıkayın.
5. Bol suyla durulayın.
6. Tek kullanımlık kâğıt havluyla kurulayın; musluğu aynı havluyla kapatın.
7. Bundan sonra yalnızca değişim malzemesine dokunun. Saçınıza, yüzünüze, telefona dokunursanız elinizi yeniden yıkayın ya da ünitenizin önerdiği alkol bazlı el antiseptiğini kullanın.

Torba değişimi adım adım nasıl yapılır?

Bir değişim; bağlantı, boşaltma, yıkama, doldurma ve ayırma aşamalarından oluşur ve toplam 30–40 dakika sürer ^[3]. Aşağıdaki sıra, yaygın kullanılan Y-set (çift torba) sistemleri için genel bir örnektir:

1. Torbayı açın: Isıtılmış torbanın dış ambalajını açın ve torbayı temiz masaya koyun. Hortumları ve boş boşaltma torbasını ayırın.
2. Transfer setini hazırlayın: Kateterinize bağlı transfer setinin klemplerinin kapalı olduğunu kontrol edin. Seti, ucu hiçbir yere değmeyecek şekilde elinize alın.
3. Bağlantıyı yapın: Transfer setinin üzerindeki eski kapağı çıkarın ve yeni torba sisteminin koruyucu kapağını çıkarıp iki ucu hemen birbirine bağlayın. Açık uçlara, kapağın içine ve bağlantı yüzeylerine dokunmayın.
4. Boşaltma torbasını yere yerleştirin: Boş torbayı karın seviyesinin altına, yere konan temiz kaba yerleştirin. Taze solüsyon torbasını omuz hizasının üzerine asın; sıvı yerçekimiyle akar ^[4].
5. Boşaltın: Transfer setinin klempini açarak karındaki sıvının boşaltma torbasına akmasını sağlayın. Bu aşama genellikle 15–20 dakika sürer. Akış yavaşlarsa hafifçe öne eğilmek ya da yan dönmek yardımcı olabilir.
6. Boşaltılan sıvıyı kontrol edin: Boşaltma bitince sıvının berrak ve açık sarı olduğunu, içinde bulanıklık ya da parçacık bulunmadığını gözle kontrol edin.
7. Hattı yıkayın: Sisteminizin talimatına göre transfer setini kapatıp yeni torbadan birkaç saniye kadar sıvıyı doğrudan boşaltma torbasına akıtın. Bu “doldurmadan önce yıka” adımı, bağlantıda kalmış olası mikropları ve havayı karına girmeden uzaklaştırır.
8. Doldurun: Boşaltma hattını kapatıp transfer setini açarak taze sıvının karınıza akmasını sağlayın. Doldurma genellikle 10 dakika sürer.
9. Klempleri kapatın: Torba boşaldığında transfer setinin klempini kapatın, ardından sistemdeki diğer klempleri kapatın.
10. Ayırın ve kapatın: Ellerinizi gerekirse yeniden temizleyin. Yeni steril kapağın ambalajını açın, transfer setini torba sisteminden ayırın ve ucu hemen yeni kapakla kapatın.
11. Tartın ve kaydedin: Boşaltma torbasını tartın. Boşaltılan miktardan verilen miktarı çıkararak o değişimde çekilen sıvıyı (ultrafiltrasyon) hesaplayın ve defterinize yazın.
12. Atın: Boşaltılan sıvıyı tuvalete dökün, torbayı ve hortumları ev atığı olarak ya da ünitenizin önerdiği şekilde atın. Ellerinizi yıkayın.

Değişim kaydına neler yazılmalı?

Her değişimin kaydı, diyaliz ekibinizin tedavinizi doğru ayarlaması için temel bilgidir. Kayıt defterinize her değişim için şunları yazın:

Değişim sırasında en sık yapılan hatalar nelerdir?

En sık yapılan hatalar, zaman içinde alışkanlıkla gevşetilen küçük kurallardır. Aşağıdaki durumlar peritonit riskini belirgin biçimde artırır:

• Maskeyi atlamak: “Nasılsa yalnızım” düşüncesiyle maske takmamak.
• El yıkamayı kısaltmak: Birkaç saniyelik yıkama ya da elleri kirli havluyla kurulamak.
• Açık uca dokunmak: Kapağı çıkarırken parmağın setin ucuna ya da kapağın içine değmesi.
• Düşen kapağı kullanmak: Yere ya da masaya düşen kapak asla yeniden kullanılmaz.
• Hava akımında değişim yapmak: Açık pencere, çalışan vantilatör ya da klima.
• Kontrol etmeden torba kullanmak: Yanlış güçte, tarihi geçmiş ya da sızdıran torba.
• Doldurmadan önce yıkama adımını atlamak: Hattaki havanın ve olası mikropların karına girmesine yol açar; hava omuz ağrısı yapabilir.
• Aceleyle değişim yapmak: Misafir, telefon ya da yetişilecek bir iş varken adımların atlanması.
• Isıtma için mikrodalga ya da su banyosu kullanmak.

Bağlantı uçları kontamine olursa ne yapmalısınız?

Transfer setinin açık ucu ya da torba bağlantısı herhangi bir yüzeye, ele ya da giysiye değerse bu durum kontaminasyon kabul edilir. Böyle bir durumda yeni bir torbayla değişimi tamamlamaya çalışmayın. Transfer setinin klempinin kapalı olduğundan emin olun, ucu yeni steril kapakla kapatın ve hemen ünitenizi arayın. Ekip set değişimi yapabilir ve gerekirse koruyucu antibiyotik başlayabilir. Torbada delik ya da sızıntı fark ederseniz de aynı şekilde davranın.

Boşaltma yavaşsa ya da sıvı gelmiyorsa ne yapmalısınız?

Boşaltmanın yavaşlaması çoğu zaman basit nedenlere bağlıdır. Önce klemplerin açık olduğunu ve hortumların bükülmediğini kontrol edin. Boşaltma torbasının karın seviyesinin yeterince altında olduğundan emin olun. Pozisyon değiştirin: öne eğilin, yan dönün, ayağa kalkıp birkaç adım atın. Son günlerde kabız olduysanız bu da nedeni olabilir. Bu önlemlere rağmen sıvı gelmiyorsa ya da karnınızda belirgin şişlik ve ağrı varsa yeni sıvı vermeyin ve ünitenizi arayın.

Değişimi bir yakınınız yapacaksa nelere dikkat edilmeli?

Değişimi bir aile bireyi ya da bakım veren kişi yapacaksa, bu kişinin de diyaliz ünitesinde aynı eğitimi alması gerekir. Eğitim sırasında hemşire, yardımcının el yıkama, maske, bağlantı ve kayıt adımlarını tek başına doğru uyguladığını görmeden eğitimi tamamlamaz. Değişimi yapan kişi de maske takar ve ellerini aynı şekilde yıkar; siz de maske takarsınız. Yardımcının nezle, öksürük ya da elinde açık bir yara varsa bu durum ekiple paylaşılmalı, mümkünse değişimi başka bir eğitimli kişi yapmalıdır. Birden fazla kişi değişim yapıyorsa hepsinin aynı sırayı izlemesi, defterin ortak ve düzenli tutulması önemlidir.

Değişimleri gün içine nasıl yerleştirmelisiniz?

Değişimler arasında genellikle 4–6 saat bırakılır ve gece yapılan son değişimde sıvı sabaha kadar karında kalır ^[1]. Değişim saatlerini kalkış, öğle yemeği, akşam yemeği ve yatma saati gibi sabit günlük olaylara bağlamak, unutmayı önler. Yemekten hemen sonra karın dolgunluk hissi artabileceği için bazı kişiler değişimi yemekten önce yapmayı daha rahat bulur. Dışarıda olacağınız günlerde değişim saatini bir iki saat öne ya da geriye almak çoğu zaman sorun yaratmaz; ancak bunu alışkanlık hâline getirmeden önce ekibinize danışın.

Ne zaman ünitenizi ya da 112’yi aramalısınız?

Boşaltılan sıvı bulanıksa torbayı atmadan saklayın ve aynı saat içinde ünitenizi arayın; karın ağrısı, ateş, bulantı ya da kusma da bildirilmesi gereken belirtilerdir ^[1]. Kontaminasyon, torba sızıntısı ya da kateterde hasar olduğunda yine hemen ünitenizi arayın. Şiddetli nefes darlığı, göğüs ağrısı, bilinç bulanıklığı, yüksek ateşle birlikte titreme ve çarpıntı varsa 112’yi arayın. Değişim tekniğinizi yılda en az bir kez hemşirenizle birlikte gözden geçirmek, yıllar içinde oluşan küçük hataları düzeltmenin en kolay yoludur.