Periton Diyalizi İçin Ev Düzeni: Depolama, Değişim Odası, Sipariş

Periton diyalizi evde yapılan bir tedavi olduğu için ev, bir anlamda küçük bir tedavi alanına dönüşür. Bu dönüşüm büyük tadilat gerektirmez; ama malzemelerin nereye konacağı, değişimlerin hangi odada yapılacağı ve siparişlerin nasıl takip edileceği önceden planlandığında günlük hayat çok daha rahat ilerler. Ulusal Böbrek Vakfı da evde diyaliz yapanlar için malzeme ve ekipmana ayrılmış bir alanın işleri kolaylaştırdığını belirtir ^[1]. Bu yazıda, periton diyalizine başlamadan önce ve başladıktan sonra evinizi nasıl düzenleyebileceğinizi adım adım anlatıyoruz.

Başlamadan önce ev değerlendirmesi yapılır mı?

Birçok diyaliz ünitesi, periton diyalizine başlamadan önce ya da ilk haftalarda bir ev ziyareti yapar. Bu ziyarette hemşire, değişimin yapılacağı odayı, lavaboya uzaklığı, depolama alanını, aydınlatmayı ve elektrik prizlerini değerlendirir; gerekiyorsa küçük değişiklikler önerir. Ziyaret, eksiklerin tedavi başlamadan giderilmesini sağlar ve aileye de sorularını sorma fırsatı verir. Ev ziyareti yapılmayan durumlarda evinizin fotoğraflarını ya da kısa bir videosunu hemşirenize göstermek benzer bir değerlendirme imkânı sunar.

Ne kadar malzeme saklamanız gerekir?

Periton diyalizinde genellikle bir aylık malzeme evde saklanır ve bu, düşündüğünüzden daha fazla yer kaplar. NIDDK, evde malzeme depolama ihtiyacını periton diyalizinin dikkate alınması gereken yönleri arasında sayar ^[2]. Günde dört elle değişim yapan biri için ayda yaklaşık 120 solüsyon torbası gerekir. Torbalar genellikle 4–6 torbalık kolilerde gelir; yani bir aylık stok 20–30 koli anlamına gelebilir. Gece cihazı kullananlarda daha büyük hacimli torbalar, her gece değiştirilen hortum setleri ve drenaj malzemeleri de eklenir.

Solüsyonların dışında maske, kateter kapakları, klempler, gazlı bez, flaster, antiseptik, pansuman malzemesi ve kayıt defteri gibi küçük malzemeler de bulunur. Bunlar için ayrı, kapaklı bir kutu ya da dolap gözü ayırmak işleri kolaylaştırır.

Solüsyon kolileri nasıl saklanmalı?

Solüsyon kolileri kuru, serin, doğrudan güneş almayan, temiz ve yerden yükseltilmiş bir alanda saklanmalıdır. Uygun depolama, torbaların bozulmasını, ambalajın nemlenmesini ve kirlenmeyi önler. Genel kurallar şunlardır:

• Kolileri doğrudan yere değil, ahşap palet, raf ya da kalın bir plaka üzerine koyun; yerden gelen nem ve kir ambalajı bozabilir.
• Kolileri güneş alan pencere önüne, kalorifer peteğinin, sobanın ya da fırının yakınına koymayın. Aşırı sıcak ve aşırı soğuk solüsyona zarar verebilir.
• Rutubetli bodrum, balkon ve dış depolar genellikle uygun değildir. Kışın donma, yazın aşırı ısınma riski vardır.
• Kolileri üreticinin önerdiği sayıdan yükseğe istiflemeyin; alttaki koliler ezilebilir ve torbalar zarar görebilir.
• Kolilerin üzerindeki son kullanma tarihlerini okunabilir biçimde öne çevirin.
• Farklı güçteki solüsyonları ayrı sıralarda saklayın ve raflara etiket koyun; yanlış torba kullanımının önüne geçer.
• Haşere ve kemirgen girişine karşı alanı düzenli kontrol edin.

“İlk giren ilk çıkar” kuralı neden önemlidir?

Yeni gelen koliler her zaman arkaya, eski koliler öne yerleştirilmelidir. Böylece önce son kullanma tarihi yakın olan torbalar kullanılır ve tarihi geçmiş malzeme birikmez. Her sipariş geldiğinde kolileri bu kurala göre yeniden düzenlemek birkaç dakikanızı alır ama israfı önler.

Evde hangi alanlar depolama için uygundur?

Her ev farklıdır; amaç ulaşılabilir, kuru ve düzenli bir alan bulmaktır. Pek çok ailenin kullandığı pratik çözümler:

Değişim odası nasıl olmalı?

Değişim odası, kapısı ve penceresi kapatılabilen, temiz, iyi aydınlatılmış ve hava akımı olmayan bir oda olmalıdır. NKF, değişimlerin temiz ve özel bir odada, oturacak bir yer bulunan ortamda yapılabileceğini belirtir ^[1]. Ayrı bir oda zorunlu değildir; yatak odası ya da sakin bir oturma odası da uygun hâle getirilebilir. Önemli olan değişim sırasında ortamın kontrol altında olmasıdır.

• Çalışma yüzeyi: Kolay silinebilen, düz ve sağlam bir masa ya da sehpa. Örtü, dantel ya da kumaş yüzeyler uygun değildir.
• Oturma yeri: Rahat, sırt destekli bir sandalye ya da koltuk.
• Askı: Solüsyon torbasını omuz hizasının üzerinde tutacak bir askı ya da duvar kancası.
• Işık: Boşaltılan sıvının berraklığını değerlendirmek için iyi bir aydınlatma; gece değişimleri için masa lambası.
• Lavabo: El yıkama için odaya yakın bir lavabo; sıvı sabun ve tek kullanımlık kâğıt havlu.
• Tartı: Boşaltma torbalarını tartmak için mutfak tartısı ya da asılı tartı; sabah kilonuz için banyo tartısı.
• Isıtıcı: Ünitenizin önerdiği kuru ısıtıcı plaka ya da ısıtma çantası için uygun bir yer ve priz.
• Atık kabı: Kullanılmış torba ve hortumlar için kapaklı bir çöp kovası.

Gece cihazı kullanıyorsanız ek olarak neler gerekir?

Gece cihazı, yatağın yanına sağlam ve düz bir yüzeye yerleştirilir; cihazın konumu, boşaltma hortumunun tuvalete ya da drenaj kabına rahatça ulaşabileceği şekilde seçilir. Uzatma kablosu yerine doğrudan duvar prizi kullanılması önerilir. Elektrik kesintisinin sık yaşandığı bölgelerde ne yapılacağını önceden ekibinizle konuşun. Cihazın etrafını boş bırakın; üzerine eşya koymayın ve hortumların kapı ya da yatak ayağı tarafından ezilmeyeceğinden emin olun.

Değişim odası nasıl temizlenmeli?

Değişim odasının düzenli temizliği, peritonit riskini azaltan önlemlerden biridir. Önerilen düzen şöyledir:

1. Her değişimden önce çalışma yüzeyini ünitenizin önerdiği dezenfektanla silin ve kurumasını bekleyin.
2. Odayı her gün havalandırın; ama değişim başlamadan önce pencereyi kapatın.
3. Yerleri haftada en az birkaç kez nemli bezle silin; toz kaldıran kuru süpürme ve silkelemeyi değişimden hemen önce yapmayın.
4. Halı, ağır perde ve toz tutan süs eşyalarını mümkün olduğunca azaltın.
5. Elektrikli süpürgeyi değişimden en az bir saat önce kullanın; havaya kalkan tozun çökmesini bekleyin.
6. Kullanılmış torbaları ve atıkları değişimden sonra odadan çıkarın.
7. Askı, tartı ve ısıtıcının dış yüzeylerini haftada bir silin.

Evcil hayvanlar ve çocuklar için nelere dikkat edilmeli?

Evcil hayvanlar değişim odasına ve depolama alanına girmemelidir. Kedi ve köpek tüyleri, hayvanların ağzındaki ve tırnaklarındaki bakteriler peritonite neden olabilir; ayrıca hayvanlar hortumları kemirebilir. Değişim sırasında kapı kapalı tutulmalı, hayvan odadan çıkarılmalıdır. Evde küçük çocuklar varsa malzemeleri onların ulaşamayacağı yükseklikte saklayın, cihaz düğmelerine ve hortumlara dokunmamaları gerektiğini anlatın. Hasta olan aile bireylerinin değişim sırasında odaya girmemesi de önerilir.

Elektrik kesintisi ve acil durumlara nasıl hazırlanılır?

Gece cihazı kullanıyorsanız, elektrik kesintisi durumunda ne yapacağınızı önceden bilmeniz gerekir. Kısa kesintilerde cihaz genellikle uyarı verip bekler; uzun kesintilerde ise elle boşaltma ve gerekirse elle değişim yapılması gerekir. Bu nedenle cihaz kullananların evde her zaman birkaç günlük elle değişim malzemesi, el feneri ve ünitenin acil telefon numarası bulundurması önerilir. Deprem, sel ya da uzun süreli kesinti gibi durumlar için yanınıza alabileceğiniz küçük bir acil çanta hazırlayın: birkaç günlük solüsyon, kapak, maske, el antiseptiği, ilaçlarınızın listesi ve son reçetenizin bir kopyası. Bu çantanın içeriğini ve tarihlerini birkaç ayda bir kontrol edin.

Malzeme siparişi nasıl planlanır?

Malzeme siparişi, stok bitmeden, düzenli bir takvimle verilmelidir. Türkiye’de periton diyalizi solüsyonları ve malzemeleri genellikle reçete karşılığında üretici ya da dağıtıcı firma aracılığıyla eve teslim edilir. Reçete ve rapor işlemleri, teslimat sıklığı ve geri ödeme koşulları zaman zaman değişebildiği için güncel süreci diyaliz ünitenizden ve SGK’dan teyit edin. Pratik öneriler:

1. Her hafta aynı gün stok sayımı yapın; her güçteki torbadan kaç tane kaldığını yazın.
2. Siparişi, mevcut stok en az 7–10 gün yetecek durumdayken verin; bayram, uzun tatil ve kötü hava koşullarını hesaba katın.
3. Reçete ya da rapor süresinin ne zaman dolacağını takviminize not edin ve yenilemeyi önceden yapın.
4. Reçetenizde solüsyon gücü ya da hacmi değiştiyse siparişi buna göre güncelleyin.
5. Teslimat geldiğinde kolileri sayın, hasarlı ya da ıslanmış koli varsa teslim almadan önce not ettirin.
6. Her zaman birkaç günlük yedek stok bulundurun.

Atıklar nasıl atılmalı?

Boşaltılan diyaliz sıvısı tuvalete ya da lavaboya dökülebilir; ardından sifon çekilir ve lavabo temizlenir. Kullanılmış torbalar, hortumlar ve ambalajlar çoğu belediyede evsel atık olarak kabul edilir, ancak torbaların ağızlarının kapatılarak poşetlenmesi önerilir. Karton koliler katlanarak geri dönüşüme verilebilir. Gece cihazının hortum setleri de aynı şekilde atılır. Bölgenizde farklı bir uygulama varsa ünitenizin önerisine uyun.

Periton diyalizinde çöp miktarı belirgin biçimde artar; günde dört değişim yapan biri her gün dört torba seti, ambalaj ve kapak atar. Kapaklı ve büyük bir çöp kovası, koliler için ayrı bir katlama köşesi ve çöpün düzenli çıkarılması, evdeki düzeni ve temizliği korumayı kolaylaştırır.

Misafirlikte ya da başka bir evde kalırken ne yapılmalı?

Birkaç gün başka bir evde, örneğin çocuklarınızın yanında ya da yazlıkta kalacaksanız, aynı kuralları orada da uygulayabilirsiniz. Gideceğiniz evde kapısı kapanan bir oda, temiz bir masa ve yakın bir lavabo olup olmadığını önceden sorun. Taşınabilir bir askı, ısıtma çantası ve küçük bir tartı yanınızda olursa işiniz kolaylaşır. Kalış süresi uzunsa malzemenin doğrudan o adrese gönderilmesi için ünitenizle konuşun.

Evi düzenlerken sık yapılan hatalar nelerdir?

• Kolileri balkonda ya da güneş alan pencere önünde saklamak
• Değişimi mutfakta, yemek pişirilirken ya da kalabalık oturma odasında yapmak
• Çalışma yüzeyini her değişimden önce silmemek
• Vantilatör ya da klimayı değişim sırasında açık bırakmak
• Siparişi son torbalara kadar ertelemek
• Farklı güçteki torbaları karışık saklamak

Ne zaman ünitenizi aramalısınız?

Torbalarda sızıntı, renk değişikliği ya da parçacık fark ederseniz o torbayı kullanmayın ve ünitenizi bilgilendirin. Malzemeniz bitmek üzereyse ve teslimat gecikiyorsa beklemeden ünitenizi arayın; ekip geçici çözüm önerebilir. Boşaltılan sıvı bulanıksa, karın ağrısı ya da ateş varsa aynı gün ünitenize başvurun ^[3]. Nefes darlığı, göğüs ağrısı ya da bilinç bulanıklığı gibi acil belirtilerde 112’yi arayın.