Diyalizde Protein İhtiyacı: Günde Kaç Gram, Hangi Kaynaktan?

Diyaliz öncesi dönemde birçok böbrek hastasına proteini azaltması söylenir. Diyalize başladıktan sonra ise bu öneri tersine döner ve proteinin artırılması gerekir. Bu değişiklik kafa karıştırıcı olabilir; ama nedeni açıktır: Diyaliz, kandaki atıkları temizlerken bir miktar amino asidi (proteinin yapı taşı) ve az miktarda proteini de vücuttan uzaklaştırır. Ayrıca kronik hastalık, iltihabi süreçler ve iştahsızlık kas kaybını hızlandırabilir.
Yeterli protein almak; kas gücünü korumak, enfeksiyonlara karşı direnç kazanmak, yaraların ve fistül (kol damarında oluşturulan diyaliz giriş yolu) çevresindeki dokunun iyileşmesi ve genel yaşam kalitesi için gereklidir. Hedef, her öğünde avuç içi büyüklüğünde kaliteli bir protein kaynağı bulundurmak ve proteini artırırken fosfor ile potasyumu dengede tutmaktır.
Diyaliz hastası günde kaç gram protein almalı?
KDOQI 2020 beslenme kılavuzu, metabolik açıdan dengede olan hemodiyaliz ve periton diyalizi hastalarına günde vücut ağırlığının kilogramı başına 1,0–1,2 g protein önerir [1]. Aynı kılavuz, diyabeti olan diyaliz hastaları için de aynı aralığı makul bulur.
| Vücut ağırlığı | Günlük protein (1,0 g/kg) | Günlük protein (1,2 g/kg) |
|---|---|---|
| 50 kg | 50 g | 60 g |
| 60 kg | 60 g | 72 g |
| 70 kg | 70 g | 84 g |
| 80 kg | 80 g | 96 g |
| 90 kg | 90 g | 108 g |
Hesaplamada genellikle kuru ağırlık (fazla sıvıdan arınmış ağırlık) kullanılır. Çok kilolu ya da çok zayıf hastalarda diyetisyen “düzeltilmiş” bir ağırlıkla hesap yapabilir. Enfeksiyon, ameliyat ya da periton diyalizinde peritonit (karın zarı iltihabı) gibi durumlarda ihtiyaç geçici olarak artabilir. Bu nedenle kendi hedefinizi diyetisyeninizle belirlemeniz gerekir.

Neden yeterli enerji de almak gerekir?
Protein ancak yeterli enerji alındığında kas yapımında kullanılır; enerji yetersizse vücut proteini yakıt olarak yakar. KDOQI kılavuzu, diyaliz hastalarında günlük enerji alımının yaş, cinsiyet, fiziksel aktivite ve sağlık durumuna göre kilogram başına 25–35 kcal olarak belirlenmesini önerir [1]. 70 kg ağırlığındaki biri için bu, günde yaklaşık 1750–2450 kcal demektir.
Enerji açığını kapatmak için pirinç, bulgur, makarna, beyaz ekmek gibi potasyumu düşük tahıllar ve zeytinyağı gibi sağlıklı yağlar kullanılabilir. Periton diyalizi uygulayanlarda diyaliz sıvısındaki şeker de ek kalori sağlar; bu yüzden enerji hesabı ayrıca yapılır.
Kaliteli protein ne demektir?
Kaliteli ya da biyolojik değeri yüksek protein, vücudun ihtiyaç duyduğu tüm temel amino asitleri içeren ve kolay kullanılan proteindir; et, tavuk, balık ve yumurta bu gruptadır [2]. National Kidney Foundation, hemodiyaliz hastalarının her öğünde yüksek proteinli bir besin, örneğin yağsız et, tavuk, balık ya da yumurta tüketmesini ve günde yaklaşık 225–280 g (8–10 ons) yüksek proteinli besin almasını önerir [2].
Bitkisel proteinler (kuru fasulye, nohut, mercimek) de beslenmede yer alabilir; bitkisel kaynaklardaki fosforun emilimi düşüktür [3]. Ancak bu besinler potasyum açısından zengindir ve hazırlanırken ıslatma ve haşlama gibi önlemler gerekir. Bitkisel ve hayvansal proteinin oranını diyetisyeninizle birlikte belirlemeniz en doğrusudur.

Protein porsiyonunu tartı olmadan nasıl tahmin edebilirsiniz?
Pişmiş et, tavuk ya da balıkta yaklaşık 85–90 g’lık bir porsiyon, avuç içi ya da bir iskambil destesi büyüklüğündedir. NIDDK, hemodiyaliz hastaları için bir porsiyon proteinli besini bu ölçüyle tarif eder [5]. MedlinePlus da diyaliz başladıktan sonra proteinin artırılması gerektiğini ve diyaliz hastalarının günde 227–283 g yüksek proteinli besin tüketmesini önerir [6]; bu miktar, National Kidney Foundation’ın önerisiyle örtüşür [2].
- Avuç içi kadar köfte ya da tavuk: Yaklaşık 85–90 g pişmiş et ve yaklaşık 22–28 g protein.
- Bir yumurta akı: Yaklaşık 3,6 g protein; üç yumurta akı yaklaşık 11 g protein sağlar ve fosforu neredeyse hiç artırmaz [4].
- Bir kibrit kutusu kadar beyaz peynir (30 g): Yaklaşık 4,3 g protein; peynir protein açısından küçük, tuz ve fosfor açısından büyük bir katkıdır [4].
- Yarım su bardağı haşlanmış mercimek: Yaklaşık 9 g protein, ama aynı zamanda belirgin potasyum.
Pişirme sırasında et su kaybedip küçülür; çiğ ağırlığı 120 g olan bir parça et, pişince yaklaşık 85–90 g’a iner. Kasaptan alırken bu farkı hesaba katmak, porsiyonu doğru ayarlamanızı kolaylaştırır.
Hangi protein kaynakları daha uygundur?
En uygun protein kaynakları, yüksek protein yanında görece düşük fosfor, potasyum ve sodyum içerenlerdir: yumurta akı, tavuk ve hindi göğsü, taze balık ve yağsız kırmızı et. Aşağıdaki tablo, USDA FoodData Central verileriyle sık kullanılan kaynakları porsiyon başına karşılaştırır [4]:
| Besin ve porsiyon | Protein (g) | Fosfor (mg) | Potasyum (mg) | Sodyum (mg) |
|---|---|---|---|---|
| 1 büyük yumurta akı (33 g) | 3,6 | 5 | 54 | 55 |
| 1 büyük bütün yumurta (50 g) | 6,3 | 99 | 69 | 71 |
| Tavuk göğsü, pişmiş (90 g) | 27,9 | 205 | 230 | 67 |
| Hindi göğsü, pişmiş (90 g) | 27,1 | 207 | 224 | 89 |
| Dana kıyma, pişmiş (90 g) | 22,6 | 192 | 318 | 77 |
| Ton balığı, suda, süzülmüş (90 g) | 21,2 | 195 | 213 | 339 |
| Sardalya konservesi, kılçıklı (90 g) | 22,1 | 441 | 357 | 276 |
| Süzme yoğurt (100 g) | 9,0 | 135 | 141 | 35 |
| Lor tipi peynir, ricotta (50 g) | 3,8 | 77 | 110 | 55 |
| Beyaz peynir, feta (30 g) | 4,3 | 101 | 19 | 342 |
| Mercimek, haşlanmış (100 g) | 9,0 | 180 | 369 | 2 |
Tablodan çıkan pratik sonuçlar şunlardır: Tavuk ve hindi göğsü, protein başına en dengeli kaynaklardandır. Konserve balık ve peynir, sodyum yükü getirir. Kılçığıyla yenen sardalya, kılçıktaki mineraller nedeniyle fosfor açısından yüksektir. Yoğurt ve peynir protein sağlasa da protein başına fosforu yüksek olduğu için küçük porsiyonlarda kalmalıdır.
70 kg bir hasta günlük proteini nasıl tamamlayabilir?
Günlük protein hedefini somutlaştırmak, uygulamayı çok kolaylaştırır. Aşağıdaki örnek, 70 kg ağırlığında ve yaklaşık 70–84 g protein hedefi olan bir hasta için USDA verileriyle hesaplanmıştır [4]:
| Öğün | Besinler | Yaklaşık protein |
|---|---|---|
| Kahvaltı | 1 bütün yumurta ve 2 yumurta akıyla omlet, 2 ince dilim beyaz ekmek (50 g) | 18 g |
| Öğle | Izgara tavuk göğsü (90 g), yarım su bardağı bulgur pilavı | 31 g |
| Akşam | Fırında az tuzlu köfte (90 g pişmiş dana kıyma), 1 küçük tabak pirinç pilavı | 25 g |
| Ara öğünler | Meyve, sebze ve tahıllardan gelen küçük miktarlar | 3–5 g |
| Toplam | Tüm gün | Yaklaşık 77–79 g |
Bu örnekte süt ürünleri neredeyse hiç kullanılmadan hedefe ulaşılmıştır; böylece fosfor yükü düşük tutulmuştur. Kahvaltıda omlet yerine az tuzlu lor ya da küçük bir dilim beyaz peynir tercih edildiğinde protein biraz azalır, fosfor ve tuz ise artar. Öğünlerden birini atlamak, günlük hedefin yaklaşık üçte birini kaybetmek anlamına gelir; bu nedenle her öğünde bir protein kaynağı bulunması önemlidir.
Türk kahvaltısında protein nasıl artırılır?
Türk kahvaltısı peynir, zeytin ve ekmek ağırlıklı olduğu için çoğu zaman protein açısından zayıf, tuz ve fosfor açısından ise yüklüdür. Kahvaltıda proteini artırmanın en kolay yolu, peynirin bir kısmının yerine yumurta akı koymaktır. Aşağıdaki tablo, iki kahvaltıyı bu yazıdaki USDA değerleriyle karşılaştırır [4]:
| Kahvaltı | İçerik | Protein (g) | Fosfor (mg) | Sodyum (mg) |
|---|---|---|---|---|
| Klasik | 60 g beyaz peynir (2 kibrit kutusu), 1 bütün yumurta | Yaklaşık 15 | Yaklaşık 300 | Yaklaşık 755 |
| Uyarlanmış | 1 bütün yumurta ve 2 yumurta akıyla omlet, 50 g lor tipi peynir | Yaklaşık 17 | Yaklaşık 186 | Yaklaşık 236 |
Uyarlanmış kahvaltı biraz daha fazla protein verirken fosforu yaklaşık üçte bir, sodyumu ise yaklaşık üçte iki oranında azaltır. Ekmek, zeytin ve sebze her iki kahvaltıda da ayrıca hesaplanır; salamura zeytinin ve hazır sucuğun tuz yükü bu tabloda yer almaz. Lezzet için omlete maydanoz, dereotu, yeşil biber ve pul biber eklenebilir.
Yumurta akı neden bu kadar değerlidir?
Yumurta akı, neredeyse hiç fosfor içermeden kaliteli protein sağlar; bir büyük yumurta akında yaklaşık 3,6 g protein ve yalnızca 5 mg fosfor bulunur [4]. Bilimsel bir derlemede de yumurta akının fosfor/protein oranının son derece uygun olduğu ve diyaliz hastaları için özellikle önemli olduğu vurgulanmıştır [3]. Yumurtanın fosforu ise büyük ölçüde sarısındadır.
Bu nedenle bütün yumurtayı tamamen bırakmak yerine, bir bütün yumurtaya iki yumurta akı ekleyerek omlet ya da menemen yapmak, fosforu artırmadan proteini yükseltir. Yumurta akı haşlanmış olarak salataya eklenebilir, sebzeli omlet, börek iç harcı ya da ev yapımı köfteye bağlayıcı olarak kullanılabilir. Pastörize sıvı yumurta akı da pratik bir seçenektir; etiketinde katkı maddesi olmadığından emin olun. Çiğ yumurta akı tüketmeyin; mutlaka pişirin.
Proteini artırırken fosfor ve potasyum nasıl dengelenir?
Proteini artırmanın en güvenli yolu, işlenmemiş ve taze kaynaklara yönelmek ve süt ürünlerini sınırlamaktır. Şu adımlar dengeyi korumaya yardımcı olur:
- Her ana öğünde avuç içi büyüklüğünde (yaklaşık 85–90 g) et, tavuk ya da balık bulundurun [2].
- Kahvaltıda peynir miktarını azaltın, yumurta akıyla proteini tamamlayın.
- Sucuk, salam, sosis, hazır köfte gibi işlenmiş et ürünlerini tercih etmeyin; bunlar hem tuz hem fosfat katkısı içerir.
- Eti haşlayıp suyunu dökerek ya da ızgarada pişirin; et suyu ve kemik suyunu çorba olarak sık kullanmayın.
- Fosfor bağlayıcı ilaç kullanıyorsanız, hekiminizin önerdiği biçimde protein içeren öğünlerle birlikte alın.
Protein konusunda en sık yapılan hatalar nelerdir?
En sık yapılan hata, diyaliz öncesi dönemdeki düşük proteinli beslenmeye devam etmektir. Diyaliz başladığında protein ihtiyacı artar ve eski alışkanlık kas kaybına yol açabilir [6]. Sık karşılaşılan diğer hatalar şunlardır:
- Süt ve yoğurdu ana protein kaynağı yapmak: NIDDK, sütün iyi bir protein kaynağı olsa da fosfor ve potasyum açısından yüksek olduğunu ve sıvı hakkından düştüğünü hatırlatır [5].
- İşlenmiş eti pratik protein sanmak: Sucuk, salam, sosis ve konserve hazır yemekler sodyum ve fosfor açısından yüksektir [5].
- Et suyu ve kemik suyunu protein kaynağı saymak: Bu sıvılar proteinden çok tuz, mineral ve sıvı yükü getirir; asıl protein etin kendisindedir.
- Kahvaltıyı ya da bir ana öğünü atlamak: Her öğün günlük hedefin yaklaşık üçte birini taşır; atlanan öğün ertesi gün kolay telafi edilmez.
- Proteini artırırken fosfor bağlayıcıyı unutmak: Fosfor bağlayıcı kullanıyorsanız, hekiminizin önerdiği biçimde öğünle birlikte alın [5].
- Spor amaçlı protein tozlarını kendi başına kullanmak: Bu ürünler potasyum ve fosfor içerebilir; destek gerekiyorsa ürünü diyetisyeniniz seçer.
Bu hataların ortak noktası, proteinin miktarına odaklanıp kaynağını gözden kaçırmaktır. Kaynağı doğru seçilmiş protein, fosfor ve tuz yükünü artırmadan kas gücünüzü korur.
Protein yetersizliği nasıl anlaşılır?
Protein ve enerji yetersizliği çoğu zaman sinsi başlar: istemeden kilo kaybı, kas erimesi, halsizlik, sık enfeksiyon, yaraların geç iyileşmesi ve bacaklarda incelme görülebilir. Diyaliz ekibi bunu düzenli tahlillerle izler. Kandaki albümin (karaciğerde yapılan ana protein) düzeyinin düşmesi, beslenme durumunun gözden geçirilmesi gerektiğine işaret edebilir; ancak albümin iltihap ve sıvı fazlasından da etkilenir, bu nedenle tek başına yorumlanmaz.
Kilonuzu ve iştahınızı takip etmek, değişiklikleri erken fark etmenizi sağlar. Son bir ayda kuru ağırlığınızda belirgin bir düşüş fark ettiyseniz bunu diyaliz ekibinize bildirin.
İştahsızlıkta protein nasıl artırılır?
İştahsızlık, diyaliz hastalarında yaygındır ve yeterli protein almanın önündeki en büyük engellerden biridir. Şu yöntemler işe yarayabilir:
- Üç büyük öğün yerine beş altı küçük öğün yiyin.
- Önce tabaktaki protein kaynağını yiyin, sonra pilav ve salataya geçin.
- Diyaliz günü seanstan önce ya da sonra hafif ama proteinli bir öğün planlayın; diyaliz ünitenizin seans sırasında yeme konusundaki kuralını öğrenin.
- Ağızdaki metalik tadı azaltmak için limon, nane ve hafif baharatlar kullanın, ağız bakımına dikkat edin.
- Yemeği aile ya da arkadaşlarla birlikte yemek iştahı olumlu etkiler.
Bu önlemlere rağmen yeterli beslenemiyorsanız, diyetisyeniniz böbrek hastalarına özel oral beslenme ürünleri önerebilir. KDOQI kılavuzu, yetersiz beslenme riski olan hastalarda diyet önerileriyle ihtiyaç karşılanamadığında bu tür takviyelerin denenmesini önerir [1]. Hangi ürünü ne kadar kullanacağınızı mutlaka hekiminiz ve diyetisyeniniz belirlemelidir; spor amaçlı protein tozları potasyum ve fosfor içerebileceği için kendi başınıza kullanılmamalıdır.
Çiğneme güçlüğü olan yaşlı hastalar proteini nasıl alabilir?
Diş ve protez sorunları, ağız kuruluğu ya da yutma güçlüğü, özellikle ileri yaştaki diyaliz hastalarında et tüketimini azaltabilir. Bu durumda proteinin dokusunu değiştirmek işe yarar: Kıyma ile hazırlanan yumuşak köfteler, iyice pişirilip didiklenmiş tavuk, fırında buğulama balık ve yumurta akıyla hazırlanan yumuşak omletler kolay çiğnenir. Tavuğu haşlayıp pirinç ya da bulgurla birlikte yumuşak bir yemek hâline getirmek de bir seçenektir. Yutma güçlüğü belirginse ya da yemek sırasında sık öksürük oluyorsa bunu hekiminize bildirin; uygun değerlendirme ve kıvam önerileri, hem beslenmeyi hem güvenliği korur.
Periton diyalizinde protein ihtiyacı farklı mı?
Periton diyalizinde protein kaybı her gün devam eder ve diyaliz sıvısıyla albümin de kaybedilir; bu nedenle bu hastalarda yeterli protein almak özellikle önemlidir. KDOQI kılavuzu metabolik açıdan dengede olan periton diyalizi hastaları için de 1,0–1,2 g/kg aralığını önerir [1]. Peritonit atakları sırasında ve sonrasında protein kaybı artabileceği için diyetisyeniniz hedefinizi geçici olarak yükseltebilir.
Ne zaman sağlık ekibinize başvurmalısınız?
Birkaç gün üst üste yemek yiyemiyorsanız, istemeden belirgin kilo kaybediyorsanız ya da sürekli bulantı ve kusma yaşıyorsanız diyaliz ekibinizi bilgilendirin. Bu belirtiler yalnızca beslenme sorunu değil, yetersiz diyaliz, enfeksiyon ya da başka bir hastalığın işareti olabilir. Şiddetli kusma nedeniyle hiçbir şey yiyip içemiyorsanız, bilinç bulanıklığı, göğüs ağrısı ya da nefes darlığı gelişirse 112’yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.
Diyalizde protein, korkulacak değil planlanacak bir besin ögesidir. Doğru kaynaklardan, doğru miktarda alınan protein, kas gücünüzü ve günlük enerjinizi korumanın temelidir.
Sık sorulan sorular
Diyaliz hastası protein tozu kullanabilir mi?
Spor amaçlı protein tozları potasyum, fosfor ve bazen katkı maddeleri içerebilir; bu yüzden kendi başınıza kullanmanız önerilmez. Protein desteği gerekiyorsa diyetisyeniniz böbrek hastaları için üretilmiş özel ürünleri önerebilir. Ürün ve miktar hekiminizle birlikte belirlenir.
Günde kaç yumurta yiyebilirim?
Yumurta akı neredeyse fosforsuz olduğu için daha serbest tüketilebilir. Bütün yumurtanın sarısı fosfor içerdiğinden günlük bütün yumurta sayısını diyetisyeninizle belirlemeniz iyi olur. Bir bütün yumurtaya iki akı ekleyerek omlet yapmak pratik bir çözümdür.
Kırmızı et mi tavuk mu daha iyi?
Her ikisi de kaliteli protein kaynağıdır. Tavuk ve hindi göğsü genellikle daha az yağ ve biraz daha az potasyum içerir. Kırmızı et yağsız seçilmeli ve haftada birkaç kez tüketilebilir; sucuk ve pastırma gibi işlenmiş ürünlerden kaçınılmalıdır.
Vejetaryen bir diyaliz hastası yeterli protein alabilir mi?
Alabilir, ancak daha dikkatli planlama gerekir. Kuru baklagil, yumurta akı ve uygun süt ürünleriyle protein ihtiyacı karşılanabilir; baklagillerin potasyumunu azaltmak için ıslatma ve haşlama yöntemleri kullanılır. Bu tür bir planı mutlaka böbrek diyetisyeniyle yapın.
Diyaliz öncesinde düşük protein yiyordum, şimdi neden artırmam gerekiyor?
Diyaliz öncesinde düşük protein, böbreğin yükünü azaltmak için önerilir. Diyaliz başladığında her seansta amino asit kaybı olur ve atıklar diyalizle temizlenir; bu nedenle kas kaybını önlemek için protein ihtiyacı artar.
Et suyu ya da kemik suyu protein ihtiyacını karşılar mı?
Hayır. Et suyu ve kemik suyu proteinden çok tuz, mineral ve sıvı içerir; asıl protein etin kendisindedir. Bu çorbalar sıvı hakkınızdan da düştüğü için sık tüketilmemeleri daha güvenlidir.
Bir porsiyon et ne kadardır?
Pişmiş et, tavuk ya da balıkta bir porsiyon yaklaşık 85–90 g’dır ve avuç içi ya da bir iskambil destesi büyüklüğündedir. Bu miktar çiğ olarak yaklaşık 120 g’a karşılık gelir. Günde kaç porsiyon gerektiğini diyetisyeniniz kilonuza göre belirler.
Kaynaklar
- KDOQI Clinical Practice Guideline for Nutrition in CKD: 2020 Update (Am J Kidney Dis)pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Hemodialysis and Your Diet – National Kidney Foundationwww.kidney.org
- The phosphorus pyramid: a visual tool for dietary phosphate management in dialysis and CKD patients (BMC Nephrology, 2015)pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- USDA FoodData Centralfdc.nal.usda.gov
- Eating & Nutrition for Hemodialysis – NIDDKwww.niddk.nih.gov
- Diet – chronic kidney disease – MedlinePlus Medical Encyclopediamedlineplus.gov
Bu sayfa genel bilgi verir, tanı ve tedavi yerine geçmez. İlaç, diyet ve sıvı sınırlarınızı diyaliz ekibiniz belirler. İçeriklerimizi nasıl hazırladığımızı okuyun.


