Serum demir (Fe)

Serum demir testi neyi ölçer?

Serum demir testi, kanın sıvı kısmında (serum) dolaşan ve çoğunlukla transferrin adlı taşıyıcı proteine bağlı olan demir miktarını ölçer ^[3]. Demir, oksijen taşıyan hemoglobinin yapı taşıdır. Test genellikle tek başına değil; toplam demir bağlama kapasitesi (TIBC), transferrin satürasyonu (TSAT) ve ferritin ile birlikte “demir paneli” olarak istenir ^[3].

Serum demir kaç olmalı?

Genel normal aralık erkekte 59–158 mcg/dL, kadında 37–145 mcg/dL olarak verilir ^[1]. Aynı panelde TIBC erkekte 171–505 mcg/dL, kadında 149–492 mcg/dL; demir satürasyonu erkekte %20–50, kadında %15–45’tir ^[1]. Bu aralıklar laboratuvardan laboratuvara değişebilir.

Serum demir neden tek başına yeterli değildir?

Serum demir gün içinde belirgin dalgalanır ve sabah saatlerinde daha yüksek olabilir ^[3]. Yemekten ya da demir hapından sonra geçici olarak yükselir, iltihap sırasında ise depoda demir olsa bile düşebilir. Bu nedenle demir deposunu göstermek için ferritine, kemik iliğine ulaşan demiri göstermek için TSAT’a bakılır ^[3]. Böbrek hastalığında demir tedavisine ilişkin kılavuz önerileri de doğrudan serum demirine değil, bu iki göstergeye dayanır ^[2].

TIBC ve transferrin ne anlatır?

Transferrin, demiri kanda taşıyan proteindir; TIBC ise bu taşıyıcıların toplamda ne kadar demir bağlayabileceğini gösterir ^[3]. Demir eksikliğinde vücut daha fazla taşıyıcı üreterek eldeki demiri yakalamaya çalışır; bu yüzden serum demir düşerken TIBC çoğunlukla yükselir. Serum demirin TIBC’ye oranı ise transferrin satürasyonunu (TSAT) verir. Böylece üç değer birlikte okunduğunda, düşük demirin gerçek bir eksiklikten mi yoksa iltihap gibi başka bir nedenden mi kaynaklandığı konusunda ipucu elde edilir. Beslenme yetersizliği ve iltihap transferrin üretimini azaltabildiğinden, böbrek hastalarında TIBC beklenenden düşük çıkabilir.

Serum demir neden düşük çıkar?

Düşük serum demir en sık demir eksikliğini gösterir. Uzun süreli sindirim kanalı kanaması, ağır adet kanaması, bağırsaktan emilimi bozan hastalıklar, besinlerle yetersiz demir alımı ve gebelik başlıca nedenlerdir ^[1]. Böbrek hastalarında bunlara diyalizle ilişkili küçük kan kayıpları ve iltihap eklenir. İltihapta vücut demiri depoda tutar; bu durumda serum demir düşük, ferritin ise yüksek görünebilir.

Serum demir neden yüksek çıkar?

Yüksek serum demir; kalıtsal demir birikimi (hemokromatoz), sık kan nakli, kırmızı hücrelerin hızlı yıkımı (hemolitik anemi), karaciğer iltihabı ve karaciğer dokusu hasarında görülebilir ^[1]. Demir zehirlenmesi de nedenler arasındadır ^[1]. Diyaliz hastasında yakın zamanda damar yoluyla verilen demir sonucu geçici olarak yükselteceği için kan alma zamanı önemlidir.

Diyalizde serum demir kaç olmalı?

Diyalizde serum demir için ayrı bir hedef tanımlanmamıştır; değer, TSAT’ın hesaplanması için kullanılır. KDIGO 2026 kılavuzu hemodiyaliz hastasında TSAT %30 ve altında, ferritin 500 ng/mL ve altındaysa demir tedavisinin başlatılmasını; TSAT %40 ve üzerinde ya da ferritin 700 ng/mL üzerinde rutin demire ara verilmesini önerir ^[2]. Hemodiyalizde demir genellikle damar yoluyla verilir ve demir tedavisi süresince hemoglobin, ferritin ve TSAT her ay izlenir ^[2].

Demir eksikliği hangi belirtileri verir?

Demir eksikliği kansızlığa yol açtığında şu belirtiler görülebilir ^[3]:

• Yorgunluk ve halsizlik
• Baş dönmesi
• Nefes darlığı
• Kalp ritminde düzensizlik

Ancak demir çok düşene kadar hiçbir belirti olmayabilir ^[3]. Göğüs ağrısı, bayılma ya da ani nefes darlığında beklemeden 112’yi arayın.

Testten önce nelere dikkat edilir?

Hekiminiz testten önce 12 saat aç kalmanızı isteyebilir; test çoğunlukla sabah yapılır ^[3]. Demir hapı ya da demir içeren vitamin kullanıyorsanız, hekiminiz testten önce bir süre ara vermenizi isteyebilir; ilacı kendi başınıza bırakmayın, talimata uyun. Damar yoluyla demir aldıysanız son uygulama tarihini ekibinize bildirin.

Serum demir sonucu; ferritin, TSAT ve hemoglobinle birlikte anlam kazanır. Değerinizi doktorunuzla yorumlayın.