Sodyum (Na)

Sodyum nedir, ne işe yarar?

Sodyum, kanda ve hücreler arasındaki sıvıda bulunan, vücudun su dengesini, sinirlerin ve kasların çalışmasını düzenleyen bir elektrolittir (kanda çözünmüş mineral) ^[1]. Sofra tuzunun yaklaşık yarısı sodyumdur. Böbrekler, vücudun ihtiyacına göre sodyumu ve suyu tutarak ya da atarak kandaki dengeyi korur.

Kandaki sodyum değeri, aslında vücuttaki sodyum ile su arasındaki oranı gösterir. Bu yüzden sodyumun düşük çıkması her zaman tuz eksikliği, yüksek çıkması da her zaman fazla tuz yendiği anlamına gelmez. Çoğu durumda değişikliğin nedeni vücuttaki su miktarıdır.

Sodyum kaç olmalı?

Yetişkinlerde kan sodyumu için genel normal aralık 135–145 mEq/L’dir ^[1]. Laboratuvarlar arasında küçük farklar olabilir; raporunuzdaki referans aralığı esas alınır.

Sodyum neden düşer?

Sodyumun düşmesinin en sık nedeni, vücuttaki suyun sodyuma göre fazla olmasıdır ^[1]. Kalp yetmezliği, karaciğer sirozu ve bazı böbrek hastalıklarında vücutta su birikir ve sodyum seyrelir. Kusma, ishal, bazı idrar söktürücü ilaçlar, uygunsuz ADH salgısı sendromu (SIADH, vücudun gereğinden fazla su tutmasına yol açan bir hormon bozukluğu) ve böbreküstü bezi yetersizliği de sodyumu düşürebilir.

Kan şekeri ya da trigliserit çok yüksek olduğunda sodyum laboratuvarda olduğundan düşük ölçülebilir ^[1]. Diyabeti olan diyaliz hastalarında bu durum akılda tutulmalıdır.

Sodyum neden yükselir?

Yüksek sodyum çoğunlukla vücudun su kaybettiğini ya da yeterince su alınmadığını gösterir ^[1]. Aşırı terleme, ishal, yanıklar ve diyabet insipidus (böbreklerin suyu tutamadığı bir hormon bozukluğu) bunlar arasındadır. İleri yaşta susama hissi azalabildiği, bilinç sorunu olan kişiler de su içme ihtiyacını fark edemeyebildiği için bu gruplarda yüksek sodyum daha sık görülür. Kortizon türevleri ve lityum gibi bazı ilaçlar da değeri etkileyebilir.

Diyalizde sodyum nasıl değerlendirilir?

Diyaliz hastaları için kılavuzlarda ayrı bir sodyum hedefi tanımlanmaz; değerin laboratuvarın normal aralığında olması beklenir. Diyaliz hastalarında idrar az olduğu ya da hiç olmadığı için, seanslar arasında içilen su doğrudan vücutta birikir. Tuzlu yemek susuzluğu artırır, daha fazla su içilir ^[2] ve bu da hem seanslar arası kilo artışına hem de bazen sodyumun düşmesine yol açabilir.

Bu nedenle diyaliz hastaları için önemli olan, kan sodyumu sayısından çok tuz ve sıvı alımının dengelenmesidir. Turşu, salamura peynir, sucuk, hazır çorba, salça ve ekmek gibi Türk sofrasında sık bulunan yiyecekler tuz açısından zengindir. Çorba gibi oda sıcaklığında sıvı olan yiyecekler de içilen sıvıya sayılır ^[2]. Seanslar arası kilo artışınızı izlemek ve diyaliz ekibinizin önerdiği sıvı sınırına uymak, hem sodyum dengesini hem de kalp sağlığınızı korur. Kandaki sodyum ile diyaliz sıvısının sodyum içeriği arasındaki ayarlamayı diyaliz ekibiniz yapar.

Diyaliz hastası tuzu nasıl azaltabilir?

Tuzu azaltmanın en etkili yolu, hazır ve işlenmiş yiyecekleri sınırlamak ve yemekleri evde az tuzla pişirmektir. Şu adımlar pratikte işe yarar:

• Sofraya tuzluk koymamak, yemeğe tadına bakmadan tuz eklememek
• Turşu, salamura zeytin ve peynir, sucuk, pastırma, cips ve hazır çorbayı seyrek tüketmek
• Tuz yerine nane, kekik, pul biber, limon, sarımsak gibi baharat ve otlarla lezzet vermek
• Paketli ürünlerde etiketteki tuz ya da sodyum miktarına bakmak
• Potasyum içerebilen “az sodyumlu tuz” ürünlerini diyetisyeninize sormadan kullanmamak

Testten önce nelere dikkat edilir?

Sodyum testi için genellikle özel bir hazırlık gerekmez. Ancak bazı ilaçlar sonucu etkileyebilir; antibiyotikler, antidepresanlar, bazı tansiyon ilaçları, lityum, ağrı kesiciler ve idrar söktürücüler bunlardandır ^[1]. Doktorunuz aksini söylemedikçe ilaçlarınızı bırakmayın; kullandığınız tüm ilaçları test öncesi bildirin.

Ne zaman acilen başvurmalı?

Sodyumdaki hızlı değişimler beyni etkileyebilir. Şiddetli baş ağrısı, kusma, bilinç bulanıklığı, aşırı uyku hali, nöbet ya da davranış değişikliği fark ederseniz beklemeden 112’yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.