Diyaliz Hastalarında Uyku Sorunları: Nedenler ve Çözüm Yolları

Diyaliz hastalarının önemli bir kısmı gece uykuya dalmakta zorlandığını, sık uyandığını ya da sabah dinlenmemiş kalktığını anlatır. Uyku sorunları yalnızca yorgunluk yaratmaz; ruh halini, iştahı, tansiyon kontrolünü, dikkat ve hafızayı da etkiler. İyi haber şudur: Diyaliz hastalarında uykuyu bozan nedenlerin önemli bir kısmı belirlenebilir ve düzeltilebilir. Kaşıntı, huzursuz bacak, uyku apnesi ve seans saatleri en sık rastlanan nedenler arasındadır ve her birinin kendine özgü çözümleri vardır.

Diyaliz hastaları neden iyi uyuyamaz?

Diyaliz hastalarında uykusuzluk genellikle tek bir nedenden değil, birkaç etkenin birleşmesinden kaynaklanır. Bunları tıbbi, tedaviyle ilgili ve yaşam tarzına bağlı etkenler olarak üç grupta düşünmek işe yarar.

• Tıbbi nedenler: Böbrek yetmezliğine bağlı kaşıntı, huzursuz bacak sendromu, uyku apnesi, kemik ve eklem ağrıları, kansızlık, sıvı birikmesine bağlı nefes darlığı, kas krampları, depresyon ve kaygı.
• Tedaviyle ilgili nedenler: Sabahın erken saatlerindeki seanslar için çok erken kalkmak, seans sırasında uyuyup gece uykusunun azalması, seans sonrası baş ağrısı ve bazı ilaçların yan etkileri.
• Yaşam tarzı nedenleri: Gün içinde az hareket etmek, uzun gündüz uykuları, akşam saatlerinde çay ve kahve tüketimi, sigara, gece geç saatte ekran kullanımı ve düzensiz yatış saatleri.

Uykunuzu bozan nedeni bulmak için iki haftalık bir uyku günlüğü tutmak çok yararlıdır. Her sabah kaçta yattığınızı, kaç kez uyandığınızı, uyanma nedeninizi (kaşıntı, bacak huzursuzluğu, tuvalet, nefes darlığı) ve gün içindeki şekerlemelerinizi not edin. Bu günlüğü diyaliz hekiminize gösterdiğinizde değerlendirme çok daha hızlı ilerler.

Huzursuz bacak sendromu nedir, diyaliz hastasında nasıl anlaşılır?

Huzursuz bacak sendromu, oturur ya da uzanırken bacaklarda ortaya çıkan ve hareket ettirme isteği doğuran rahatsız edici bir histir. Bu his karıncalanma, sürünme, yanma ya da iç sızlaması gibi tarif edilir ^[1]. Belirtiler genellikle akşam ve gece artar, bacakları hareket ettirmek ya da yürümek geçici rahatlama sağlar. Bu yüzden uykuya dalmayı zorlaştırır ve gece sık uyanmaya yol açar.

Çoğu durumda nedeni bilinmez; ancak kansızlık gibi bir hastalığa bağlı olarak da ortaya çıkabilir ^[1]. Diyaliz hastalarında kansızlık ve demir eksikliği sık görüldüğü için hekiminiz genellikle önce hemoglobin, ferritin ve transferrin satürasyonu (demir depoları) değerlerinize bakar. Diyaliz yeterliliği, fosfor ve kalsiyum dengesi de gözden geçirilebilir. Düzenli uyku alışkanlıkları, gevşeme teknikleri ve gün içinde ölçülü egzersiz belirtileri hafifletebilir; bunlar yeterli olmazsa ilaç tedavisi gündeme gelir ^[1]. Kafein, sigara ve alkol belirtileri artırabileceği için bunlardan uzak durmak önerilir ^[1].

Huzursuz bacak için kullanılan bazı ilaçlar böbrek yetmezliğinde vücutta birikebilir. Bu nedenle internetten ya da yakınlarınızın önerisiyle ilaç kullanmayın; ilaç seçimi, doz ve kullanım şekli hekiminizce belirlenir.

Uyku apnesi diyaliz hastalarında nasıl fark edilir?

Uyku apnesi, uyku sırasında solunumun tekrar tekrar durması ya da yüzeyselleşmesidir. Bu duraklamalar birkaç saniyeden birkaç dakikaya kadar sürebilir ve saatte 30 kez ya da daha sık tekrarlayabilir ^[2]. En sık belirtiler yüksek sesli horlama ve gündüz uykululuğudur ^[2]. Fazla kilo, erkek cinsiyet, ailede uyku apnesi öyküsü ve dar hava yolu riski artırır ^[2].

Diyaliz hastalarında seanslar arasında biriken sıvı, boyun ve üst solunum yolu çevresinde ödem yaparak durumu ağırlaştırabilir. Eşiniz ya da birlikte yaşadığınız kişiler gece nefesinizin durduğunu, horlamanın aniden kesilip sonra boğulur gibi bir nefesle başladığını fark edebilir. Sabah baş ağrısı, ağız kuruluğu, gün içinde televizyon izlerken ya da seansta istemeden uyuyakalma da önemli ipuçlarıdır.

Tanı, tıbbi öykü, muayene ve uyku testi (polisomnografi) ile konur ^[2]. Tedavide yaşam tarzı değişiklikleri, ağız içi aparatlar, solunum cihazları (CPAP) ve bazen cerrahi kullanılır ^[2]. Uyku apnesi tedavi edilmezse trafik ve iş kazası riski ile başka sağlık sorunlarının riski artar ^[2]. Bu yüzden belirtileri fark ederseniz diyaliz hekiminizden göğüs hastalıkları ya da uyku polikliniğine yönlendirme isteyin.

Hangi uyku sorunu hangi belirtiyle kendini gösterir?

Aşağıdaki tablo, belirtilerinizi doğru tanımlamanıza ve hekiminize ne söyleyeceğinizi belirlemenize yardımcı olabilir.

Kaşıntı ve kas krampları uykuyu nasıl bozar?

Böbrek yetmezliğine bağlı kaşıntı (üremik kaşıntı) özellikle gece artma eğilimindedir ve uykuyu tekrar tekrar böler. Kaşıntıyı artıran en önemli etkenler arasında kan fosfor düzeyinin yüksekliği, kalsiyum ve parathormon dengesizliği, cilt kuruluğu ve yetersiz diyaliz sayılır. Fosfor bağlayıcı ilaçlarınızı yemeklerle birlikte düzenli almak, işlenmiş peynir, sucuk, salam, kola ve hazır gıdalar gibi fosfor katkılı ürünleri sınırlamak, kaşıntının azalmasına katkı sağlayabilir. Sıcak ve uzun duşlar cildi kurutacağı için ılık ve kısa duşları tercih edin, ardından kokusuz bir nemlendirici kullanın.

Gece kas krampları da diyaliz hastalarında sık görülür. Krampların bir kısmı seans sırasında fazla sıvı çekilmesiyle, bir kısmı ise elektrolit dengesizlikleriyle ilişkilidir. Kramp sırasında kası yavaşça germek ve ayağı yere basarak ağırlık vermek çoğu zaman rahatlatır. Krampların sıklaşması, kuru ağırlığınızın yeniden değerlendirilmesi gerektiğine işaret edebilir; bunu bir sonraki seansta ekibinize söyleyin. Kramp için kinin gibi ilaçları kendi kendinize kullanmayın.

Ruh hali ve uyku arasında nasıl bir bağ vardır?

Uykusuzluk ile depresyon ve kaygı birbirini besleyen sorunlardır. Kötü uyku ruh halini bozar, endişeli düşünceler de uykuya dalmayı zorlaştırır. Sabahın çok erken saatinde uyanıp bir daha uyuyamamak, depresyonun sık görülen belirtilerinden biridir. Uykusuzluğunuza isteksizlik, mutsuzluk ya da eskiden zevk aldığınız şeylere ilginin azalması eşlik ediyorsa bunu yalnızca bir uyku sorunu olarak görmeyin; diyaliz ekibinizle duygusal durumunuzu da konuşun. Depresyon ve kaygı tedavi edilebilir sorunlardır ve tedavileri çoğu zaman uykuyu da düzeltir.

Uyku hijyeni nedir, diyaliz hastası nasıl uygular?

Uyku hijyeni, uykuyu destekleyen günlük alışkanlıkların bütünüdür ve uykusuzlukta ilk basamak tedavidir. İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS) şu önerileri sıralar: yalnızca uykunuz geldiğinde yatağa gidin, her gün aynı saatte kalkın, yatmadan en az bir saat önce gevşeyin, yatak odanızı karanlık ve sessiz tutun, gün içinde düzenli egzersiz yapın ^[3]. Yatmadan en az 6 saat önce sigara, alkol, çay ve kahveden, en az 4 saat önce egzersizden, gece geç saatte ağır yemekten ve yatmadan hemen önce ekran kullanımından kaçının ^[3]. Gündüz şekerlemesi yapmamak ve kötü geçen bir geceden sonra bile normal saatinizde kalkmak da önerilir ^[3].

Bu önerileri diyaliz hastasının günlük yaşamına uyarlamak için şunlara dikkat edin:

• Çay alışkanlığı: Türkiye’de akşam çayı sosyal yaşamın parçasıdır. Hem sıvı hakkınızı hem uykunuzu korumak için akşam çayını açık ve küçük bardakla sınırlayın ya da ıhlamur gibi kafeinsiz seçeneklere geçin; bitki çaylarının potasyum içeriği konusunda diyetisyeninize danışın.
• Seans içi uyku: Dört saatlik seans sırasında uzun süre uyumak gece uykusunu azaltabilir. Seansta kitap okumak, sesli kitap dinlemek ya da hekiminiz uygun görürse seans içi bisiklet egzersizi yapmak gündüz uyanık kalmanıza yardım eder.
• Akşam yemeği: Akşam yemeğini yatmadan en az 2–3 saat önce bitirin; tuzlu ve ağır yemekler hem susamayı artırır hem uykuyu bölebilir.
• Sıvı zamanlaması: Günlük sıvı hakkınızın büyük bölümünü sabah ve öğleden sonraya yaymak, gece tuvalete kalkma ve susama nedeniyle uyanmayı azaltabilir.
• Yatak odası: Odayı serin tutun; kaşıntınız varsa pamuklu giysiler tercih edin ve cildinizi yatmadan önce kokusuz bir nemlendiriciyle nemlendirin.

Uyku ilacı kullanabilir miyim?

Uyku ilaçları ve bazı sakinleştiriciler böbrek yetmezliğinde vücuttan daha yavaş atılabilir; sabah sersemliği, düşme ve dengesizlik riski artabilir. Bu nedenle uyku ilacını yalnızca hekiminizin önerisiyle kullanın; doz ve kullanım süresi hekiminizce belirlenir. Birçok kişide ilaçtan önce uykusuzluğun nedenine yönelik tedavi (kaşıntının, huzursuz bacağın ya da depresyonun tedavisi) ve uykusuzluğa yönelik bilişsel davranışçı terapi gibi ilaç dışı yöntemler denenir. Eczaneden reçetesiz alınan ve uyku yaptığı bilinen bazı alerji ilaçları da yaşlılarda sersemlik ve idrar yapmada güçlüğe yol açabilir; bunları kendi kendinize kullanmayın.

Diyaliz programı uykuyu düzeltebilir mi?

Bazı hastalarda evet. NIDDK, gece boyunca uzun süreli yapılan hemodiyaliz ve gece ev hemodiyalizi gibi seçeneklerde hastaların daha fazla enerji, daha az bulantı ve daha iyi uyku bildirdiğini belirtir ^[4]. Bu seçenekler her merkezde bulunmayabilir; ancak uyku sorununuz uzun süredir devam ediyorsa seans saatinizin değiştirilmesi, seans süresinin uzatılması ya da periton diyalizi gibi farklı bir yönteme geçiş hekiminizle konuşulabilir. Sabahın çok erken saatindeki seans için her gün saat beşte kalkmak zorunda kalıyorsanız, öğle ya da akşam vardiyasına geçmek bile fark yaratabilir.

Uyku sorunu için ne zaman hekime başvurmalısınız?

Uyku alışkanlıklarınızı değiştirmenize rağmen sorun sürüyorsa, aylardır iyi uyuyamıyorsanız ya da uykusuzluk günlük işlerinizi ve ruh halinizi etkiliyorsa hekime başvurmanız önerilir ^[3]. Diyaliz hastalarında ayrıca şu durumlar mutlaka ekibinize bildirilmelidir:

1. Eşinizin gece nefesinizin durduğunu fark etmesi ya da gün içinde istemeden uyuyakalmanız
2. Bacaklardaki huzursuzluğun uykuya dalmanızı her gece engellemesi
3. Kaşıntının cildinizde yara oluşturacak kadar şiddetli olması
4. Uykusuzluğa eşlik eden mutsuzluk, umutsuzluk ya da hiçbir şeyden zevk alamama
5. Gece birkaç yastıkla bile rahat nefes alamama

Bazı belirtiler ise uyku sorunu değil, acil durum işaretidir. Gece nefes darlığıyla uyanıp oturmak zorunda kalıyorsanız, göğüs ağrısı, belirgin çarpıntı, kaslarda ani güçsüzlük ya da bilinç bulanıklığı varsa beklemeden 112’yi arayın. Bu tablolar sıvı yüklenmesi ya da potasyum yükselmesinin belirtisi olabilir ve acil diyaliz gerektirebilir.