Diyabetli Diyaliz Hastası Beslenmesi: Şeker ve Potasyum

Diyabet, böbrek yetmezliğinin en sık nedenlerinden biridir ve diyaliz hastalarının önemli bir bölümünde diyabet de bulunur. Bu hastalar için beslenme iki ayrı kural setinin aynı anda uygulanması gibi görünebilir: Bir yanda kan şekerini dengede tutmak, diğer yanda potasyum, fosfor, tuz ve sıvıyı sınırlamak. Örneğin diyabet için önerilen tam tahıllar ve bol sebze, diyalizde potasyum ve fosfor yükü nedeniyle sınırlanabilir.

Bu çelişkiler doğru planlamayla çözülebilir. National Kidney Foundation, diyabeti olan diyaliz hastalarının özel beslenme ihtiyaçları olduğunu ve diyabet diyetini böbrek konusunda uzman bir diyetisyene danışmadan değiştirmemeleri gerektiğini vurgular ^[1]. Ortak planın temel taşları; yeterli protein, potasyumu düşük karbonhidrat seçimi, düzenli öğün saatleri ve şeker düşüklüğüne karşı hazırlıklı olmaktır.

Diyalize başlayınca diyabet yönetimi neden değişir?

Diyalize başladıktan sonra insülin ve bazı şeker ilaçları vücuttan daha yavaş atıldığı için etkileri uzayabilir ve dozlarının değiştirilmesi gerekebilir ^[1]. Böbrekler normalde insülinin bir kısmını parçalar; böbrek işlevi azaldığında insülin kanda daha uzun kalır. Bu nedenle diyaliz hastalarında kan şekeri düşüklüğü (hipoglisemi) riski artar. National Kidney Foundation, özellikle yemek yemekte güçlük çeken, sık bulantı yaşayan ya da sindirim sorunları olan diyaliz hastalarında hipoglisemi riskinin daha yüksek olduğunu belirtir ^[1].

Öte yandan bazı şeker ilaçları böbrek yetmezliğinde kullanılmaz ya da dozu azaltılır. Hangi ilacı hangi dozda kullanacağınıza nefroloji ve diyabet hekiminiz birlikte karar verir; ilaçlarınızı kendi başınıza değiştirmeyin.

Diyabetli diyaliz hastası ne kadar protein almalı?

KDOQI 2020 beslenme kılavuzu, diyabeti olan diyaliz hastaları için de günde kilogram başına 1,0–1,2 g protein almayı makul bulur; kan şekeri dalgalanması riski olan hastalarda daha yüksek protein alımının düşünülebileceğini belirtir ^[2]. National Kidney Foundation da diyabeti olan diyaliz hastalarının, diyabet için normalde önerilenden daha fazla proteine ihtiyaç duyabileceğini vurgular ^[1].

Protein, karbonhidratın kan şekerini yükseltme hızını yavaşlatır. Bu nedenle her öğünde tavuk, balık, et ya da yumurta akı gibi bir protein kaynağı bulundurmak, hem diyaliz hem diyabet açısından yararlıdır.

Hangi karbonhidratlar daha uygundur?

Diyabetli diyaliz hastası için en uygun karbonhidratlar, kan şekerini yavaş yükselten ve aynı zamanda potasyum ile fosforu düşük olanlardır; bulgur, pirinç, makarna ve beyaz ekmek ölçülü porsiyonlarla bu ihtiyacı karşılar. USDA verilerine göre 100 g pişmiş bulgurda yaklaşık 68 mg potasyum ve 40 mg fosfor, 100 g pişmiş pirinçte 35 mg potasyum ve 43 mg fosfor bulunur ^[4].

Tablo, diyabet için genellikle önerilen tam buğday ekmeği ve kuru baklagillerin diyalizde potasyum ve fosfor açısından daha yüklü olduğunu gösterir. Bulgur, bu iki ihtiyacı bir arada karşılayan iyi bir seçenektir: Lifli bir tahıldır ve potasyumu düşüktür. Pirinç pilavı ve makarnayı ise porsiyonu küçük tutup bol protein ve haşlanmış sebzeyle birlikte yemek, kan şekerinin hızlı yükselmesini sınırlar.

Tabak yöntemi diyaliz hastasına nasıl uyarlanır?

Diyabet eğitiminde sık kullanılan tabak yöntemi, diyaliz hastası için küçük değişikliklerle de işe yarar. Standart tabak yönteminde tabağın yarısı nişastasız sebzeye, dörtte biri proteine, dörtte biri de tahıla ayrılır. Diyaliz hastasında tabağın yarısını oluşturan sebzelerin düşük potasyumlu olanlardan seçilmesi ya da haşlanıp suyunun dökülmesi gerekir; salatalık, marul, lahana, biber ve haşlanmış karnabahar bu bölüm için uygundur. Protein bölümü diyaliz hastasında biraz daha geniş tutulabilir, çünkü protein ihtiyacı artmıştır. Tahıl bölümü için bulgur, pirinç ya da makarna seçilir; patates ve kuru baklagil ise ancak özel hazırlıkla ve küçük porsiyonla bu bölüme girebilir.

Tabağın yanına bir bardak meyve suyu ya da büyük bir kâse çorba eklemek, hem şeker hem sıvı hem de potasyum açısından dengeyi bozar. Yemeğin yanında içecek olarak sıvı hakkınıza uygun bir bardak su yeterlidir.

Meyve ve sebze nasıl seçilmeli?

Diyabetli diyaliz hastası için en uygun meyveler hem şekeri hem potasyumu görece düşük olan elma, armut, yaban mersini ve çilek gibi seçeneklerdir. Meyveyi tek başına değil, ana öğünün ardından ya da bir protein kaynağıyla birlikte yemek kan şekerinin dalgalanmasını azaltır. Kuru meyve, hurma, pekmez ve meyve suları hem şeker hem potasyum açısından çok yoğun olduğu için bu hastalarda özellikle sınırlanmalıdır.

Sebzelerde salatalık, marul, yeşil biber, lahana, karnabahar ve taze fasulye gibi düşük ya da orta potasyumlu seçenekler öne çıkar. Potasyumu yüksek sebzeler küçük doğranıp bol suda haşlanarak ve suyu dökülerek kullanılabilir. Sebzeler lif kaynağı olduğu için kan şekeri kontrolüne de katkı sağlar.

Kan şekeri düşerse ne yapılmalı?

Kan şekeri düştüğünde yaklaşık 15 g hızlı etkili şeker alınır ve 15 dakika sonra şeker yeniden ölçülür; diyaliz hastası bu şekeri portakal suyu ya da muz gibi potasyumu yüksek kaynaklardan değil, glukoz tableti, şeker ya da bal gibi potasyumsuz ya da düşük potasyumlu kaynaklardan almalıdır. Hipoglisemi belirtileri şunlardır: titreme, soğuk terleme, çarpıntı, açlık hissi, baş dönmesi, bulanık görme, sinirlilik ve şaşkınlık.

1. Belirtiler varsa ve mümkünse kan şekerinizi ölçün.
2. Hekiminizin önerdiği miktarda hızlı şeker alın; seçenekler arasında glukoz tabletleri, 3–4 küp şeker ya da 1 yemek kaşığı bal bulunur. Bir yemek kaşığı balda yaklaşık 11 mg potasyum vardır ^[4].
3. 15 dakika bekleyip kan şekerinizi yeniden ölçün; hâlâ düşükse işlemi tekrarlayın.
4. Şekeriniz yükseldikten sonra bir sonraki öğüne uzun süre varsa, bir dilim ekmek ve az lor gibi küçük bir ara öğün yiyin.
5. Yaşadığınız her hipoglisemi atağını not edin ve diyaliz ekibinize bildirin; ilaç dozlarınızın gözden geçirilmesi gerekebilir.

Portakal suyu ve muz, genel diyabet eğitiminde sık önerilen hızlı şeker kaynaklarıdır; ancak bir orta boy muzda yaklaşık 422 mg potasyum bulunduğu için diyaliz hastalarına uygun değildir ^[4]. Meyve suları ayrıca sıvı hakkınızdan düşer. Glukoz tabletlerini çantanızda, cebinizde ve diyalize giderken yanınızda taşımak en pratik çözümdür.

Periton diyalizinde şeker dengesi nasıl etkilenir?

Periton diyalizinde kullanılan diyaliz sıvısı dekstroz (bir tür şeker) içerir ve bu şekerin bir kısmı vücuda emilir. National Kidney Foundation, bunun kilo alımına ve diyabeti olanlarda kan şekerinin yükselmesine yol açabileceğini belirtir ^[3]. Bu nedenle periton diyalizi uygulayan diyabetli hastalarda karbonhidrat ve tatlı tüketimi daha sıkı planlanır, insülin dozları diyaliz sıvısının türüne ve değişim sayısına göre ayarlanabilir. Kan şekeri ölçümlerinizi periton diyalizi hemşirenizle düzenli paylaşın.

HbA1c diyaliz hastasında ne kadar güvenilirdir?

HbA1c (son 2–3 ayın ortalama kan şekerini yansıtan test), diyaliz hastalarında da izlenir; National Kidney Foundation, çoğu diyabet hastasında hedefin yaklaşık %7 olduğunu, ancak hekimin bu hedefi kişinin genel sağlık durumuna göre değiştirebileceğini belirtir ^[1]. Diyaliz hastalarında kansızlık, kan nakli ve kansızlık tedavisinde kullanılan ilaçlar HbA1c sonucunu etkileyebilir; bu nedenle hekiminiz evde parmak ucu ölçümlerinizi ya da sürekli şeker izleme cihazı verilerini de birlikte değerlendirebilir. Kendi hedefinizi hekiminize sorun.

Örnek bir gün nasıl planlanabilir?

Aşağıdaki örnek, karbonhidratı gün içine dengeli dağıtırken potasyum, fosfor ve tuzu kontrol altında tutmayı amaçlar. Miktarlar kişiye göre diyetisyeninizle belirlenmelidir.

• Kahvaltı: 1 yumurta ve 2 yumurta akıyla sebzeli omlet, 1–2 ince dilim ekmek, az tuzlu lor, salatalık ve biber, şekersiz açık çay.
• Ara öğün: Yarım elma ve birkaç ceviz içi.
• Öğle: Izgara tavuk göğsü, yarım su bardağı bulgur pilavı, haşlanıp suyu dökülmüş zeytinyağlı taze fasulye.
• İkindi: Bir avuç yaban mersini ya da birkaç çilek.
• Akşam: Fırında balık ya da köfte, küçük bir porsiyon makarna ya da pirinç pilavı, limonlu marul–salatalık salatası.
• Gece (insülin kullananlarda hekim önerisiyle): Bir ince dilim ekmek ve az lor gibi küçük bir ara öğün.

Öğün atlamamak ve her öğünü yaklaşık aynı saatlerde yemek, hem kan şekerinin hem de ilaç etkisinin daha öngörülebilir olmasını sağlar.

Tatlı ve şekerli içecekler tamamen yasak mı?

Tatlılar tamamen yasak değildir, ancak hem şeker hem de çoğu zaman süt, kuruyemiş ya da kuru meyve içerdiği için çok küçük porsiyonlarla ve ana öğünün hemen ardından tüketilmelidir. Sütlü tatlılar fosfor, çikolatalı ve kakaolu tatlılar potasyum ve fosfor, şerbetli tatlılar ise hızlı şeker yükü getirir. Şekerli gazlı içecekler ve kolalar, kan şekerini hızla yükseltmenin yanında koyu renkli kolalarda fosforik asit de içerdiği için önerilmez. Tatlandırıcılı içecekleri tüketecekseniz, bunların da sıvı hakkınızdan düştüğünü unutmayın.

Ayaklar, dişler ve göz neden beslenme kadar önemlidir?

Diyabet ve böbrek yetmezliği birlikte olduğunda küçük yaralar daha geç iyileşir ve enfeksiyon riski artar. Yeterli protein almak yara iyileşmesini desteklese de ayakların her gün kontrol edilmesi, uygun ayakkabı giyilmesi ve en küçük yaranın bile diyaliz ekibine gösterilmesi gerekir. Diş eti hastalıkları yemek yemeyi zorlaştırıp beslenmeyi bozabileceği için düzenli diş kontrolü de önemlidir. Göz muayenesini aksatmamak ise hem diyabetin hem de yüksek tansiyonun göz üzerindeki etkilerini erken fark etmeyi sağlar. National Kidney Foundation, diyabeti olan diyaliz hastalarında tansiyon, kolesterol ve kalp kontrollerinin de düzenli yapılmasını önerir ^[1].

Ne zaman acilen yardım almalısınız?

Kan şekeri düşüklüğü belirtileri şeker alınmasına rağmen düzelmiyorsa, kişi bilincini kaybediyor, nöbet geçiriyor ya da yutamıyorsa hemen 112’yi arayın; bu durumda ağızdan bir şey verilmemelidir. Kan şekeri çok yüksek seyrediyorsa ve buna yoğun susuzluk, bulantı, kusma, karın ağrısı, hızlı nefes alma ya da bilinç bulanıklığı eşlik ediyorsa da acil servise başvurun. Göğüs ağrısı, nefes darlığı, çarpıntı, kaslarda güçsüzlük ya da uyuşma gibi belirtiler yüksek potasyuma ya da kalp sorununa işaret edebilir ve beklemeden değerlendirilmelidir.

Diyabet ve diyaliz birlikte yönetildiğinde, beslenme planı her iki hastalığın ortak dili hâline gelir. Düzenli ölçüm, öğün düzeni ve diyaliz ekibinizle açık iletişim, bu dengeyi kurmanın temelidir.