Diyalizde Kullanılan İlaçlar: EPO, Demir, Fosfor Bağlayıcı, D Vitamini ve Sinakalset

Diyaliz hastaları çoğu zaman şunu sorar: Diyaliz kanımı temizliyorsa neden bu kadar çok ilaç kullanmam gerekiyor? Bunun nedeni, böbreklerin yalnızca kanı süzmekle kalmayıp hormon üretmek ve mineral dengesini sağlamak gibi görevleri de olmasıdır. Diyaliz atıkları ve fazla sıvıyı uzaklaştırır, ancak bu hormonal ve kimyasal görevlerin yerini tutamaz. Bu yazıda diyaliz hastalarının en sık kullandığı ilaç gruplarını, ne işe yaradıklarını ve dikkat edilmesi gerekenleri anlatıyoruz. Yazı genel bilgi içindir; ilaçlarınızın türü ve dozu tahlil sonuçlarınıza göre hekiminiz tarafından belirlenir.

Diyaliz hastaları neden çok sayıda ilaç kullanır?

Sağlıklı böbrekler, kemik iliğine kırmızı kan hücresi yapmasını söyleyen eritropoietin (EPO) hormonunu üretir; böbrekler hasar görünce bu hormonun yapımı azalır ve kansızlık gelişir ^[1]. Böbrekler ayrıca kalsiyum, fosfor, paratiroid hormonu (PTH) ve D vitamininin aktif biçimi olan kalsitriol arasındaki dengeyi sağlar; böbrek hastalığında bu denge bozulur ve kemik ile damarlarda hasara yol açabilir ^[2].

Diyaliz bu sorunların bir kısmını hafifletir ama tamamen çözmez. Bu yüzden diyaliz hastalarında ilaçlar genellikle üç ana amaca hizmet eder: kansızlığı tedavi etmek, kemik ve mineral dengesini korumak, tansiyonu ve diğer eşlik eden hastalıkları kontrol altında tutmak.

EPO (eritropoezi uyarıcı ilaçlar) ne işe yarar?

Eritropoezi uyarıcı ilaçlar (ESA), kemik iliğine daha fazla kırmızı kan hücresi yapması için sinyal gönderir ^[1]. Hemodiyaliz hastalarına bu ilaçlar genellikle seans sırasında damardan ya da deri altından verilir; periton diyalizi yapanlara ya da henüz diyalize girmeyenlere iğne şeklinde uygulanır ve bazı hastalara evde kendi kendine iğne yapması öğretilebilir ^[1].

ESA’lar kansızlığa bağlı halsizlik, nefes darlığı ve çabuk yorulma gibi şikâyetleri hafifletebilir ve kan nakli ihtiyacını azaltabilir; ancak her hasta için uygun değildir ^[1]. Bu nedenle hekiminiz yararları ve riskleri birlikte değerlendirir. Hemoglobin düzeyi düzenli olarak ölçülür ve doz buna göre ayarlanır. Tedavi sırasında tansiyonun yükselmesi gibi değişiklikler izlenmelidir; evde tansiyon ölçüyorsanız sonuçlarınızı ekibinizle paylaşın.

Diyaliz hastaları neden demir alır?

Demir, kırmızı kan hücrelerinin oksijen taşıyan proteini olan hemoglobinin yapı taşıdır. Böbrek hastalarında demir eksikliği sıktır. Hekim, vücuttaki demir depolarını ferritin ve transferrin gibi tahlillerle ölçer ^[1]. Demir eksikliği varsa ağızdan ya da damardan demir verilebilir; diyaliz hastalarına demir çoğu zaman seans sırasında damardan uygulanır ^[1].

Demir takviyeleri, ESA’ların daha iyi çalışmasına ya da daha az ESA gerekmesine de yardım eder ^[1]. Ağızdan demir kullanıyorsanız, bazı fosfor bağlayıcılar ve mide ilaçlarıyla aynı anda alındığında emiliminin azalabileceğini göz önüne alarak saatleri ekibinizle planlayın. Ağızdan alınan demir dışkıyı koyulaştırabilir ve kabızlık yapabilir; bu beklenen bir durumdur ama şikâyet artarsa ekibinize söyleyin.

Kansızlığın tek nedeni EPO ve demir eksikliği değildir. B12 vitamini ve folat da sağlıklı kan hücresi yapımı için gereklidir; eksiklik saptanırsa hekim bu vitaminleri önerebilir ^[1]. Ağır kansızlıkta bazen kan nakli gerekebilir; kan nakli kırmızı hücre sayısını hızla artırıp şikâyetleri geçici olarak hafifletir ^[1].

Fosfor bağlayıcılar nasıl kullanılır?

Fosfor bağlayıcılar, yediğiniz besinlerdeki fosforu bağırsakta bağlayarak kana geçmesini azaltır ve her öğünle, ara öğünler dahil, alınmalıdır ^[3]. Yemekle birlikte alınmayan bir fosfor bağlayıcı, bağlayacak fosfor bulamadığı için işe yaramaz. Fosforun yüksek kalması kemiklerin zayıflamasına, kırık riskinin artmasına ve damarların sertleşmesine (kalsifikasyon) yol açabilir; kalp krizi, inme ve kalp yetmezliği riskini artırır ^[3][2].

Fosfor bağlayıcıların farklı türleri vardır: kalsiyum asetat ve kalsiyum karbonat gibi kalsiyum içerenler, sevelamer, lantan karbonat, ferrik sitrat ve sukroferrik oksihidroksit gibi kalsiyum içermeyenler ^[3]. Bu seçeneklerin çoğu yalnızca diyaliz hastalarında kullanım için onaylanmıştır ^[3]. Hangi bağlayıcının size uygun olduğuna kalsiyum, fosfor ve PTH değerlerinize göre hekiminiz karar verir. NKF ayrıca günde iki kez alınan ve bağırsaktan fosfor emilimini farklı bir yolla azaltan bir fosfor engelleyici ilaçtan söz eder; bazı kişilerde bağlayıcı ve engelleyicinin birlikte kullanılması gerekebilir ^[3].

Fosfor bağlayıcıları doğru kullanmak için ipuçları

• İlacı yemeğin hemen başında ya da yemekle birlikte alın; ekibinizin önerdiği zamanlamaya uyun.
• Öğün atlarsanız ya da çok küçük bir ara öğün yerseniz ilacı nasıl kullanacağınızı önceden ekibinize sorun.
• Dışarıda yemek yerken ya da misafirlikte bağlayıcınızı yanınızda taşıyın.
• Kabızlık, mide rahatsızlığı gibi yan etkileri ekibinize bildirin; farklı bir bağlayıcıya geçmek mümkün olabilir.
• Hazır gıdalarda içindekiler listesinde içinde PHOS geçen katkı maddelerine dikkat edin; bunlar emilimi yüksek fosfor kaynaklarıdır ^[3].

İlaçlar fosfor kontrolünün yalnızca bir parçasıdır. Fosforlu gıdaları azaltmak, kemik hastalığı ve damar kireçlenmesini önlemenin en önemli adımlarından biridir ^[2]. Türk mutfağında işlenmiş peynirler, hazır et ürünleri, kola türü içecekler ve katkı maddeli unlu mamuller dikkat edilmesi gereken fosfor kaynaklarıdır.

Aktif D vitamini neden verilir?

Sağlıklı böbrekler, D vitaminini vücudun kullanabileceği aktif biçime (kalsitriol) dönüştürür. Böbrekler yeterli kalsitriol yapamadığında hekim sentetik kalsitriol ya da benzeri ilaçlar önerebilir; bu ilaçlar PTH düzeyini düşürmeye yardım eder ^[2]. Bazı durumlarda kalsiyum takviyesi ve D vitamini de önerilebilir ^[2].

Aktif D vitamini kalsiyum ve fosfor düzeylerini yükseltebileceğinden, bu ilaçları kullananlarda kan değerleri düzenli olarak izlenir. Eczaneden reçetesiz alınan D vitamini takviyeleri, hekimin önerdiği aktif D vitamininin yerini tutmaz; ikisini birlikte kullanmak ise kalsiyumu fazla yükseltebilir. Herhangi bir vitamin ya da mineral takviyesi kullanmadan önce sağlık ekibinize danışın ^[2].

Sinakalset gibi kalsimimetikler ne işe yarar?

Böbrek hastalığında fosforun yükselmesi ve kalsitriolün azalması, boyundaki paratiroid bezlerinin fazla hormon üretmesine yol açar; buna sekonder hiperparatiroidi denir. Kalsimimetikler, paratiroid bezlerinin kalsiyumu algılama biçimini etkileyerek PTH düzeyini düşürür ve sekonder hiperparatiroidinin tedavisinde kullanılır ^[2]. Sinakalset bu grubun en bilinen ilacıdır; ağızdan alınır. Bu gruptaki bazı ilaçlar ise seans sırasında damardan verilir.

Bu ilaçlar kandaki kalsiyumu düşürebildiği için düzenli tahlil gerektirir. Bulantı ve mide rahatsızlığı bilinen yan etkiler arasındadır. Dudak çevresinde uyuşma, kas kasılmaları ya da kramplar fark ederseniz ekibinize bildirin; bunlar kalsiyum düşüklüğünün işareti olabilir. İlaçlar, beslenme ve diyaliz PTH’yi kontrol etmeye yetmediğinde paratiroid bezlerinin bir kısmının ya da tamamının ameliyatla alınması gündeme gelebilir ^[2].

Diyaliz hastalarının kullandığı diğer ilaçlar nelerdir?

Yukarıdaki gruplara ek olarak pek çok diyaliz hastası başka ilaçlar da kullanır. Tansiyon ilaçları, kalp ilaçları, şeker hastalığı ilaçları ve kolesterol ilaçları bunların başında gelir. Bazı hastalarda kandaki potasyum yüksekliğini kontrol etmek için bağırsakta potasyumu bağlayan ilaçlar önerilebilir. Hemodiyaliz seansı sırasında kanın makinedeki filtrede pıhtılaşmaması için genellikle kan sulandırıcı bir ilaç verilir; bu nedenle seans günlerinde diş çekimi gibi kanama riski taşıyan girişimlerden önce ekibinize danışmanız önerilir.

Diyaliz hastalarında suda çözünen bazı vitaminler diyalizle kaybedilebilir ve hekim bu nedenle böbrek hastalarına uygun hazırlanmış vitamin preparatları önerebilir. Ancak her multivitamin böbrek hastası için uygun değildir; bazı ürünler birikebilecek mineraller ya da yüksek dozda yağda çözünen vitaminler içerebilir. Kullanacağınız ürünü mutlaka ekibinizle birlikte seçin.

Diyaliz hastalarının kaçınması gereken ilaçlar var mı?

Pek çok ilaç böbrekler yoluyla atıldığı için ileri böbrek hastalığında vücutta birikebilir ^[4]. Bu nedenle diyaliz hastalarında bazı ilaçların dozu azaltılır ya da daha seyrek verilir, bazılarından ise tamamen kaçınılır. NKF’nin öne çıkardığı bazı örnekler şunlardır:

• Alüminyum içeren ürünler: Böbrek hastaları alüminyum içeren ürünlerden kaçınmalıdır, çünkü alüminyum beyinde zehirlenmeye yol açabilir ^[4]. Bazı mide ilaçlarında (antasitler) alüminyum bulunabilir.
• Antasitler: Kalsiyum, magnezyum, bizmut ya da alüminyum içeren antasitlerin içerikleri böbrek hastalarında birikebilir; fazla kalsiyum damar sertleşmesine yol açabilir. Kullanmadan önce sağlık ekibinize danışın ^[4].
• İltihap giderici ağrı kesiciler (NSAİİ): İbuprofen ve naproksen gibi ilaçlar böbreğe giden kan akımını azaltabilir ve tansiyonu yükseltebilir ^[4]. Ağrı kesici seçimini hekiminizle yapın.
• Antibiyotikler: Enfeksiyon için ilaç yazıldığında dozun böbrek durumunuza uygun olup olmadığını mutlaka sorun ^[4].

İlaçlarınızı yönetmek için pratik öneriler

1. Kullandığınız tüm ilaçların, vitaminlerin ve bitkisel ürünlerin güncel bir listesini tutun ve her hekim ziyaretinde gösterin.
2. Haftalık ilaç kutusu kullanın; fosfor bağlayıcıları ayrı bir küçük kutuda yanınızda taşıyın.
3. Seans günlerinde hangi ilaçların seanstan önce, hangilerinin sonra alınacağını ekibinizle yazılı olarak netleştirin.
4. Tahlil sonuçlarınızı, özellikle hemoglobin, kalsiyum, fosfor ve PTH değerlerinizi takip edin ve ilaç değişikliklerinin nedenini sorun.
5. Bir ilacı yan etki nedeniyle bırakmak istiyorsanız önce ekibinizle konuşun; çoğu zaman alternatif bulunabilir.

Hastaneye yattığınızda ya da başka bir branş hekimine gittiğinizde diyaliz hastası olduğunuzu ve hangi gün seansa girdiğinizi mutlaka söyleyin. Yeni yazılan ilaçların dozunun böbrek durumunuza göre ayarlanması, diyaliz günlerine göre planlanması ve mevcut ilaçlarınızla etkileşiminin kontrol edilmesi bu bilgiye bağlıdır. Eczacınız da bu konuda önemli bir yardımcıdır; ilaç alırken diyaliz hastası olduğunuzu belirtin.

Ne zaman acilen sağlık ekibine başvurmalısınız?

Aşağıdaki durumlarda diyaliz ekibinizi hemen arayın ya da acil servise başvurun; bilinç kaybı ya da nefes almada ciddi güçlük varsa 112’yi arayın:

• Damardan ilaç sonrası yüzde, dudaklarda şişlik, kaşıntılı döküntü ya da nefes darlığı
• Göğüs ağrısı, şiddetli baş ağrısı ya da ani görme bozukluğu
• Kas güçsüzlüğü, çarpıntı ya da nabız düzensizliği
• Dudak çevresinde uyuşma ile birlikte kas kasılmaları
• Siyah, katran gibi dışkı ya da kanlı kusma

Diyalizde kullanılan ilaçlar, böbreğin artık yapamadığı görevleri üstlenen önemli yardımcılardır. Her birinin neden kullanıldığını bilmek, ilaçlarınızı daha düzenli almanızı ve sağlık ekibinizle daha etkili iletişim kurmanızı sağlar.