Diyaliz Hastası Nasıl Beslenmeli? Protein, Potasyum ve Sıvı

Diyalize başlamak, sofraya bakışınızı değiştirir ama sofradan vazgeçmeniz gerektiği anlamına gelmez. Böbrekler artık atıkları, fazla sıvıyı ve mineralleri yeterince atamadığı için bunların bir kısmı iki seans arasında kanda birikir. Ne yediğinizi ve ne içtiğinizi düzenlemek, bu birikimi azaltmanın en etkili yoludur ^[1]. Doğru beslenme, seanslar arasında daha az halsizlik, daha az ödem (şişlik) ve daha güvenli bir kalp ritmi demektir.

Aşağıdaki genel çerçeve hem hemodiyaliz hem periton diyalizi için geçerlidir. Her hastanın kan değerleri, kalan idrar miktarı, kilosu ve eşlik eden hastalıkları farklıdır; bu yüzden aşağıdaki aralıklar bir başlangıç noktasıdır, kişisel sınırlarınızı diyaliz ekibiniz ve diyetisyeniniz belirler.

Diyalize başlayınca beslenme neden değişir?

Diyalize başladığınızda beslenmedeki en büyük değişiklik, proteinin artık kısıtlanmaması, aksine artırılmasıdır. Diyaliz öncesi dönemde böbreği korumak için çoğu zaman düşük proteinli beslenme önerilir; diyaliz başladıktan sonra ise her seansta bir miktar protein ve amino asit (proteinin yapı taşı) diyaliz sıvısına geçtiği için ihtiyaç yükselir ^[3].

Öte yandan potasyum, fosfor, sodyum ve su gibi maddeler hâlâ dikkat ister. Hemodiyaliz haftada genellikle üç seans yapılır; seanslar arasındaki 2–3 gün boyunca bu maddeler vücutta birikmeye devam eder. Bu nedenle diyaliz beslenmesi tek bir yasak listesi değil, beş temel dengenin aynı anda gözetilmesidir:

• Protein: yeterli ve kaliteli olmalı.
• Potasyum: kan düzeyine göre sınırlanmalı.
• Fosfor: özellikle katkı maddeli işlenmiş gıdalardan uzak durulmalı.
• Sodyum (tuz): susuzluğu ve ödemi artırdığı için azaltılmalı.
• Sıvı: kalan idrar miktarına göre planlanmalı.

Diyaliz hastası günde ne kadar protein almalı?

Metabolik açıdan dengede olan hemodiyaliz ve periton diyalizi hastalarına günde vücut ağırlığının kilogramı başına 1,0–1,2 g protein önerilir ^[3]. 70 kg ağırlığındaki biri için bu, günde yaklaşık 70–84 g protein demektir. Yetersiz protein; kas kaybına, yorgunluğa, yaraların geç iyileşmesine ve enfeksiyonlara direncin düşmesine yol açabilir.

Proteinin büyük kısmının biyolojik değeri yüksek (vücudun kolay kullandığı) kaynaklardan gelmesi önerilir: tavuk, hindi, balık, kırmızı et ve yumurta ^[1]. USDA FoodData Central verilerine göre pişmiş derisiz tavuk göğsünün 100 gramında yaklaşık 31 g protein ve 228 mg fosfor bulunur; bir büyük yumurta akı ise yaklaşık 3,6 g protein verirken yalnızca 5 mg fosfor içerir ^[4]. Bu yüzden yumurta akı, diyaliz mutfağının en değerli malzemelerinden biridir.

Her öğünde avuç içi büyüklüğünde (yaklaşık 85–90 g) bir protein porsiyonu hedeflemek, günlük ihtiyacı karşılamanın pratik bir yoludur ^[1]. Kuru baklagiller de protein içerir; ancak potasyum ve fosforları görece yüksek olduğu için miktarı diyetisyeninizle konuşulmalıdır.

Potasyum neden bu kadar önemli?

Potasyum, kalp kası ve sinirlerin düzgün çalışması için gereklidir; ancak kanda fazla yükselirse kalp ritmini bozabilir ve hayati tehlike yaratabilir ^[1]. Böbrekler çalışmadığında fazla potasyum atılamaz ve özellikle uzun ara günlerinde (örneğin hafta sonu) birikebilir.

Potasyum en çok meyve, sebze, kuru baklagil, kuruyemiş, kuru meyve ve patateste bulunur. Muz (100 g’da 358 mg), portakal (181 mg), kayısı (259 mg), domates (237 mg) ve patates (çiğ 100 g’da 425 mg) yüksek ya da orta potasyumlu besinlerdendir; elma (107 mg), armut (116 mg), karpuz (112 mg) ve ananas (109 mg) daha düşük potasyumludur ^[4]. Porsiyon büyüdükçe düşük potasyumlu bir besin de yüksek potasyumlu hâle gelir.

Sebzelerdeki potasyumu azaltmanın etkili yolu, onları küçük doğrayıp bol suda haşlamak ve suyunu dökmektir. Pişirme suyu, konserve suyu ve sebze suları içilmemelidir.

Fosfor nasıl kontrol altında tutulur?

Fosfor, kanda yükseldiğinde kemiklerden kalsiyum çekilmesine, kaşıntıya ve damar sertliğine katkıda bulunur; diyaliz fosforu tam olarak temizleyemediği için beslenme ve ilaç birlikte kullanılır ^[1][2]. Fosfor bağlayıcı ilaçlar yemekteki fosforun bağırsakta tutunmasını sağlar; nasıl ve ne zaman alınacağı hekiminizce belirlenir.

En önemli adım, işlenmiş gıdalardaki fosfat katkı maddelerinden kaçınmaktır. Sucuk, salam, sosis, hazır çorbalar, eritme peynirler, kola ve bazı paketli unlu mamuller bu katkıları içerebilir; katkı fosforu doğal fosfora göre çok daha kolay emilir ^[2]. Süt ürünleri doğal olarak fosfor açısından zengindir: 100 g tam yağlı yoğurtta yaklaşık 95 mg, 100 g feta tipi beyaz peynirde yaklaşık 337 mg fosfor bulunur ^[4]. Bu ürünler tamamen yasak değildir ama porsiyonu küçük tutulmalıdır.

Tuz ve sıvı neden birlikte düşünülmeli?

Tuz susuzluk yaptığı için daha fazla su içmenize, bu da seanslar arasında fazla kilo almanıza ve ödeme yol açar ^[1]. Diyaliz hastalarının çoğuna günde yaklaşık 2000 mg sodyum, yani 5 g kadar tuz sınırı önerilir; sizin hedefiniz farklı olabilir ^[2]. Bir gram sofra tuzunda yaklaşık 390 mg sodyum bulunur.

Sıvı ihtiyacı en çok kalan idrar miktarına bağlıdır. Sık kullanılan bir başlangıç yaklaşımı, 24 saatlik idrar miktarına günde yaklaşık 500–750 mL eklemektir. Hiç idrarı olmayan biri için bu, günde çay, çorba ve su dahil yaklaşık 500–750 mL sıvı demektir. Oda sıcaklığında sıvı olan her şey, örneğin çorba, ayran, dondurma, komposto ve jöle, sıvı hesabına girer ^[1].

Diyaliz hastası için örnek bir gün nasıl olabilir?

Aşağıdaki tablo, potasyumu ve fosforu dengeli, tuzu kontrollü bir günün nasıl kurulabileceğini gösterir. Miktarlar ortalama bir yetişkin içindir; kendi porsiyonlarınızı diyetisyeninizle birlikte ayarlayın.

Bu örnekte süt ürünleri ve kuruyemiş sınırlı, işlenmiş et ürünleri hiç yoktur. Sıvıyı çay bardağıyla ölçmek ve gün boyunca dağıtmak, akşam saatlerinde yaşanan yoğun susuzluğu azaltır.

Yeterli enerji almak neden gereklidir?

Kalori yetersiz kaldığında vücut, enerji için kendi kas proteinini kullanmaya başlar ve aldığınız protein boşa gider. Diyaliz hastalarında günlük enerji ihtiyacı genellikle kilogram başına 25–35 kcal olarak hesaplanır; yaş, cinsiyet ve fiziksel aktiviteye göre değişir ^[3]. İştahsızlık yaşıyorsanız az ve sık yemek, zeytinyağı gibi sağlıklı yağları yemeklere eklemek ve diyetisyeninizin önerdiği takviyeleri kullanmak işe yarayabilir.

Periton diyalizi uygulayanlarda diyaliz sıvısındaki şeker (dekstroz) ek kalori sağlar; bu durum kilo alımına ve diyabeti olanlarda kan şekerinin yükselmesine yol açabilir ^[1]. Bu nedenle periton diyalizinde karbonhidrat ve tatlı tüketimi ayrıca planlanır.

Vitamin ve takviyeler kullanılabilir mi?

Diyaliz hastaları reçetesiz vitamin, mineral ya da bitkisel takviyeleri hekimine danışmadan kullanmamalıdır ^[1]. Bazı multivitaminler böbrek hastalarında birikebilen A vitamini, potasyum ya da fosfor içerir; bazı bitkisel ürünler ise ilaçlarla etkileşebilir. Diyalizde kaybedilen suda çözünen vitaminler (B grubu ve C vitamini) için hekiminiz böbrek hastalarına özel bir vitamin önerebilir. Doz ve kullanım hekiminizce belirlenir.

Türk mutfağında nelere dikkat edilmeli?

Türk mutfağı sebze, bakliyat ve tahılla zengindir; birkaç değişiklikle diyaliz beslenmesine uyarlanabilir. Dikkat edilecek başlıca noktalar şunlardır:

1. Salça: Domates salçası hem tuz hem potasyum açısından yoğundur. Bir yemekte bir tatlı kaşığını geçmemek ve evde tuzsuz salça kullanmak yararlı olur.
2. Kuru baklagiller: Kuru fasulye, nohut ve mercimek; 100 g pişmiş kuru fasulyede yaklaşık 405 mg potasyum bulunur ^[4]. Geceden ıslatıp suyunu dökmek ve haşlama suyunu atmak yükü azaltır; sıklığı diyetisyeninizle belirleyin.
3. Turşu, salamura ve kurutulmuş gıdalar: Turşu, salamura zeytin, pastırma ve sucuk çok tuzludur. Kuru kayısı, kuru üzüm ve pekmez yoğun potasyum kaynağıdır.
4. Çorbalar ve ayran: Hem sıvı hesabına girer hem de çoğu zaman tuzludur. Bir kâse çorba, sıvı hakkınızdan yaklaşık 200–250 mL düşer.
5. Pilav ve makarna: Pirinç pilavı, bulgur pilavı ve makarna potasyumu düşük enerji kaynaklarıdır; 100 g pişmiş pirinçte yaklaşık 35 mg potasyum vardır ^[4].

Alışveriş ve mutfakta hangi alışkanlıklar işe yarar?

Diyaliz beslenmesini sürdürülebilir kılan şey, kuralları ezberlemekten çok mutfağı buna göre düzenlemektir. Alışverişte hazır ve paketli ürün yerine taze et, tavuk, balık, yumurta ve sebze almak; tuzu ve fosfat katkısını kendiniz kontrol edebilmenizi sağlar. Etiket okurken içindekiler listesinde “fosfat” ya da E338–E341 ve E450–E452 gibi kodlar görüyorsanız ürünü başka bir seçenekle değiştirmeyi düşünün ^[2].

• Yemekleri tuz yerine kekik, nane, pul biber, kimyon, sumak, limon ve sarımsakla tatlandırın.
• Haftalık bir menü hazırlayın; kuru baklagil, süt ürünü ve meyve porsiyonlarını gün içinde dağıtın.
• Sıvıyı izlemek için gün başında bir sürahiye hakkınız kadar su koyun; içtiğiniz çay ve çorba kadar sürahiden su dökün.
• Dışarıda yemeğe çıkacağınız günlerde diğer öğünlerde tuzu ve sıvıyı biraz daha azaltın.

Ailenizin de aynı sofrada az tuzlu yemeklere alışması, sizin için ayrı yemek pişirme yükünü azaltır ve herkesin kalp sağlığına katkı sağlar.

Kan tahlillerinizi nasıl okumalısınız?

Beslenmenin işe yarayıp yaramadığını aylık kan tahlilleriniz gösterir. Potasyum, fosfor, albümin (kandaki ana protein) ve seanslar arası kilo artışı, diyaliz ekibinin beslenmenizi değerlendirmek için en sık baktığı değerlerdir. Albüminin düşük olması çoğu zaman protein ve enerji alımının yetersiz kaldığına işaret eder; fosforun yüksek olması işlenmiş gıdaların ya da fosfor bağlayıcı ilacın düzensiz kullanıldığını düşündürebilir. Sonuçlarınızı her ay diyetisyeninizle birlikte gözden geçirmek, kısıtlamaları gereğinden fazla ya da az tutmanızı önler.

Ne zaman acilen yardım almalısınız?

Beslenme hataları bazen hızla tehlikeli hâle gelebilir. Aşağıdaki belirtilerden birini fark ederseniz bir sonraki seansı beklemeden diyaliz ekibinizi arayın ya da 112’ye başvurun:

• Göğüs ağrısı, çarpıntı ya da kalbin düzensiz attığı hissi
• Kaslarda belirgin güçsüzlük, kollarda ve bacaklarda uyuşma ya da karıncalanma (yüksek potasyum belirtisi olabilir)
• Yatınca artan nefes darlığı, yüzde, bacaklarda ya da karında hızla artan şişlik
• Bilinç bulanıklığı, aşırı uyku hâli ya da şiddetli kusma

Diyalizde iyi beslenmek, mükemmel olmak değil, her gün küçük ama tutarlı seçimler yapmaktır. Bir öğünde fazlaya kaçtıysanız bir sonrakinde dengeleyin ve diyetisyeninizle düzenli görüşerek planınızı kan değerlerinize göre güncelleyin.