Peritonit Belirtileri: Bulanık Sıvı Görünce Ne Yapmalısınız?

Peritonit, karın boşluğunu döşeyen periton zarının iltihaplanmasıdır. Periton diyalizi yapan kişilerde en sık karşılaşılan ciddi sorundur ve çoğunlukla değişim sırasında bağlantı noktalarından ya da kateter çıkış yerinden karına ulaşan bakterilerden kaynaklanır. İyi haber şu: erken fark edildiğinde ve hemen tedavi başlandığında peritonit çoğu zaman evde ya da kısa bir hastane yatışıyla iyileşir ve periton diyalizine devam edilebilir. Bu yazıda belirtileri, ilk saatlerde yapılması gerekenleri ve korunma yollarını anlatıyoruz.

Peritonitin ilk belirtisi nedir?

Periton diyalizinde peritonitin en erken ve en güvenilir belirtisi, boşaltılan diyaliz sıvısının bulanık görünmesidir ^[1]. Sağlıklı bir boşaltma sıvısı berrak ve açık sarı renktedir; torbanın arkasına konan bir yazı rahatça okunabilir. Peritonitte sıvı, içinde biriken beyaz kan hücreleri nedeniyle süt gibi, bulutlu ya da puslu görünür. NHS, boşaltılan sıvının her zamankinden daha bulanık olmasını ya da içinde beyaz parçacıklar görülmesini acil değerlendirme gerektiren belirtiler arasında sayar ^[2].

Bulanıklık bazen karın ağrısından birkaç saat önce ortaya çıkar. Bu nedenle her boşaltmadan sonra torbayı iyi ışıkta incelemek, belki de periton diyalizinde edinilecek en önemli alışkanlıktır. Gece makinesi kullananlar sabah drenaj torbasını mutlaka kontrol etmelidir.

Peritonitin diğer belirtileri nelerdir?

Bulanık sıvıya sıklıkla karın ağrısı, karında hassasiyet, ateş, bulantı ve kusma eşlik eder ^[1]. Belirtilerin tamamı aynı anda görülmek zorunda değildir; yalnızca bulanık sıvı ya da yalnızca hafif karın ağrısı bile değerlendirme için yeterli nedendir.

• Karın ağrısı: Hafif bir kramp ya da rahatsızlık hissiyle başlayıp yaygın bir ağrıya dönüşebilir. Karna dokunmak ya da hareket etmek ağrıyı artırabilir.
• Karında şişkinlik ve hassasiyet: Karın gergin ve dokunmaya duyarlı olabilir ^[1].
• Ateş ve titreme: Her hastada görülmez; ateşin olmaması peritonit olmadığı anlamına gelmez.
• Bulantı, kusma, iştahsızlık: Sık görülür ve sıvı alımını zorlaştırabilir.
• İshal ya da kabızlık: Bağırsak hareketlerinde değişiklik eşlik edebilir.
• Sıvı çekiminin azalması: İltihaplanan zar glukozu daha hızlı emdiği için boşaltılan sıvı miktarı azalabilir, vücutta sıvı birikebilir.

Bulanık sıvı görürseniz ilk ne yapmalısınız?

Bulanık sıvı fark ettiğinizde yapmanız gereken ilk iş, torbayı atmadan saklamak ve aynı saat içinde diyaliz ünitenizi aramaktır. Gece ya da hafta sonu olsa bile ünitenin size verdiği acil telefon numarasını kullanın. Aşağıdaki sıra genel bir yol göstericidir; ünitenizin yazılı talimatı varsa onu esas alın:

1. Bulanık boşaltma torbasını atmayın; klempleyin, ağzını kapatın ve temiz bir poşete koyun.
2. Torbayı mümkünse buzdolabında saklayın; ünitenize götürene kadar oda sıcaklığında uzun süre bırakmayın.
3. Diyaliz ünitenizi arayın ve belirtileri anlatın: bulanıklığın ne zaman başladığı, karın ağrısı, ateş, kusma olup olmadığı.
4. Son günlerde bir bağlantı hatası, kapak düşmesi, torba delinmesi ya da çıkış yerinde kızarıklık olup olmadığını düşünün ve ekibe söyleyin.
5. Ünitenin yönlendirmesine göre torbayla birlikte başvurun. Ağrı varsa ekip, ağrıyı azaltmak için bir ya da birkaç hızlı değişim önerebilir; bunu yalnızca söylenirse yapın.
6. Kendi başınıza antibiyotik başlamayın ve evdeki eski ilaçları kullanmayın.

Torbanın saklanması önemlidir; çünkü ekip bu sıvıdan hücre sayımı ve kültür (mikrop üretme) testi yaparak hangi bakterinin sorumlu olduğunu ve hangi antibiyotiğin etkili olacağını belirler.

Peritonit tanısı nasıl konur?

Peritonit tanısı, belirtiler ile boşaltılan sıvının laboratuvar incelemesi birlikte değerlendirilerek konur. Uluslararası rehberlerde, en az iki saat karında beklemiş sıvıda beyaz kan hücresi sayısının mikrolitrede 100’ün üzerinde olması ve bunların yarıdan fazlasının nötrofil adı verilen hücrelerden oluşması peritonitle uyumlu kabul edilir. Sıvıdan kültür alınır; sonuç genellikle 2–3 gün içinde çıkar. Bu süre beklenmeden, örnekler alındıktan hemen sonra geniş etkili antibiyotik tedavisi başlanır.

Peritonit nasıl tedavi edilir?

Periton diyaliziyle ilişkili peritonit çoğunlukla antibiyotiklerle tedavi edilir; antibiyotikler damar yoluyla verilebileceği gibi doğrudan diyaliz sıvısının içine de eklenebilir ^[1]. Diyaliz sıvısına eklenen antibiyotik, iltihabın olduğu bölgeye doğrudan ulaştığı için periton diyalizinde sık tercih edilen yoldur. Pek çok kişi ilk değerlendirmeden sonra tedaviye evde devam eder; ağrısı şiddetli, kusması olan ya da genel durumu bozuk kişiler hastanede yatırılabilir.

Kültür sonucu çıktığında antibiyotik, saptanan bakteriye göre değiştirilebilir. Tedavi süresi bakterinin türüne göre genellikle 2–3 hafta sürer. Antibiyotik türü, dozu ve süresi hekiminizce belirlenir; kendinizi iyi hissetseniz bile tedaviyi yarıda bırakmayın. Tedavi sırasında karın zarı daha geçirgen olduğundan sıvı çekimi azalabilir; ekip bu dönemde solüsyon gücünü ya da türünü geçici olarak değiştirebilir. Ayrıca iltihaplı zar daha fazla protein kaybettirdiği için beslenmeye, özellikle protein alımına dikkat etmeniz istenir.

Belirtiler ne zaman düzelir?

Doğru antibiyotikle çoğu kişide karın ağrısı 1–2 gün içinde azalır ve sıvı birkaç gün içinde berraklaşmaya başlar. Tedavinin ilk 5 gününde sıvı berraklaşmıyorsa ya da belirtiler kötüleşiyorsa ekip, tedaviyi değiştirmeyi ya da kateterin çıkarılmasını gündeme getirebilir. Kateter çıkarılması gereken durumlarda geçici olarak hemodiyalize geçilir; iyileşme sonrasında bazı kişilerde yeniden periton diyalizine dönülebilir.

Bulanık sıvının peritonit dışı nedenleri var mı?

Evet, bulanık sıvının peritonit dışında da nedenleri vardır; ancak bu ayrımı evde yapmak mümkün değildir ve her bulanıklık peritonit gibi ele alınmalıdır.

Peritonit neden olur?

Peritonitin en sık nedeni, değişim sırasında elden ya da havadan bağlantı uçlarına bulaşan deri bakterileridir. Diğer nedenler şunlardır:

• El yıkama ya da maske kurallarının atlanması
• Kateter kapağının ya da transfer setinin açık ucuna dokunulması
• Delik ya da sızıntılı torba kullanımı
• Çıkış yeri ve tünel enfeksiyonlarının kateter boyunca karına ilerlemesi
• Bağırsak kaynaklı nedenler: şiddetli kabızlık, ishal, divertikülit, bağırsak delinmesi
• Diş, jinekolojik ya da kolonoskopi gibi işlemler; bu işlemlerden önce ekibinize haber vermeniz gerekir, koruyucu antibiyotik önerilebilir

Peritonitten nasıl korunabilirsiniz?

Peritonitten korunmanın temeli, her değişimde aynı temizlik kurallarını hiç atlamadan uygulamaktır. Ulusal Böbrek Vakfı, değişimden önce el yıkamayı, değişim sırasında maske takmayı, reçete edildiyse çıkış yerine antibiyotikli krem uygulamayı ve ekibin tüm önerilerine uymayı önerir ^[1]. MedlinePlus da el yıkama, maske kullanımı ve solüsyonun kusurlara karşı kontrol edilmesinin enfeksiyonları önlemede önemli olduğunu vurgular ^[3].

• Değişim odasında kapıyı ve pencereyi kapatın, vantilatör ve kliması kapalı tutun.
• Değişimden önce ellerinizi sabunla en az 40–60 saniye yıkayın ve tek kullanımlık havluyla kurulayın.
• Her torbanın son kullanma tarihini, berraklığını ve sızıntısını kontrol edin.
• Kabızlığı önleyin; düzenli bağırsak hareketi bağırsak kaynaklı peritonit riskini azaltır.
• Evcil hayvanları değişim odasına almayın.
• Tekniğinizi yılda en az bir kez, peritonit geçirdikten sonra ise mutlaka hemşirenizle yeniden gözden geçirin.

Peritonit geçirdikten sonra neler değişir?

Tek bir peritonit atağı genellikle kalıcı bir hasar bırakmaz ve tedavi tamamlandıktan sonra periton diyalizine eskisi gibi devam edilir. Ancak sık tekrarlayan ya da ağır peritonitler, periton zarının süzme yeteneğini zamanla azaltabilir. Bu nedenle her ataktan sonra ekip, nedeni anlamaya çalışır: değişim tekniği izlenir, ev koşulları gözden geçirilir, gerekirse ek eğitim verilir. Aynı bakterinin kısa sürede tekrar üremesi, kateterin değiştirilmesini gerektirebilir.

Tedavi evde sürerken nelere dikkat etmelisiniz?

Tedavi evde sürdürülüyorsa antibiyotiğin doğru torbaya, doğru saatte ve temiz teknikle eklenmesi en önemli konudur. Diyaliz sıvısına ilaç eklemek gerekiyorsa hemşireniz bunu size ayrıca gösterir; enjektörün ucuna ve torbanın ilaç giriş yerine dokunmamaya, giriş yerini önerilen antiseptikle silmeye özellikle dikkat edilir. Bu dönemde şunları yapmanız önerimizdir:

• Her boşaltma torbasının görünümünü, boşaltılan miktarı, ateşinizi ve ağrınızı günlük olarak not edin.
• Kilonuzu ve tansiyonunuzu her sabah aynı koşullarda ölçün; sıvı çekimi azaldığı için kilo ve ödem artabilir.
• Protein alımınızı artırın; yumurta, tavuk, balık ve yoğurt gibi kaliteli protein kaynaklarını ihmal etmeyin. Miktarı diyetisyeninizle belirleyin.
• Kontrol randevularını ve kan tetkiklerini aksatmayın; bazı antibiyotiklerin kan düzeyinin ölçülmesi gerekebilir.
• Kulak çınlaması, işitmede azalma, döküntü ya da ishal gibi yeni bir şikâyet olursa ekibinize söyleyin; bunlar ilaç yan etkisi olabilir.

Peritonit sonrası iyileşme nasıl desteklenir?

Tedavi bittikten sonraki birkaç hafta, vücudun toparlandığı bir dönemdir. İltihap sırasında artan protein kaybı nedeniyle halsizlik ve iştahsızlık bir süre devam edebilir. Bu dönemde kontrol kan tetkiklerinde albümin değerine bakılır; düşükse diyetisyeniniz protein hedefinizi yeniden düzenleyebilir. Ekip ayrıca bir süre sonra periton eşitleme testini tekrarlayarak zarın sıvı geçirme özelliğinin değişip değişmediğini kontrol edebilir ve reçetenizi buna göre güncelleyebilir. Yeniden bulanıklık, ağrı ya da ateş olursa, tedavi yeni bitmiş olsa bile aynı gün ünitenizi arayın.

Peritonit riski kimlerde daha yüksektir?

Peritonit, periton diyalizi yapan herkeste görülebilir; ancak bazı durumlar riski artırır. Değişimlerin aceleyle ya da dikkatsiz yapılması, görme veya el becerisinde azalma, şeker hastalığının kontrolsüz olması, çıkış yerinde süregen enfeksiyon, kabızlık ve beslenme yetersizliği bunların başında gelir. Diyaliz eğitiminden aylar sonra küçük kuralların farkında olmadan gevşetilmesi de sık rastlanan bir nedendir. Bu nedenle tekniğin düzenli aralıklarla hemşireyle birlikte gözden geçirilmesi, deneyimli hastalar için de faydalıdır.

Ne zaman 112’yi aramalısınız?

Peritonit ilerlerse kana karışan enfeksiyona (sepsis) dönüşebilir; NHS bu nedenle durumu acil olarak tanımlar ^[2]. Bulanık sıvıyla birlikte yüksek ateş ve titreme, hızlı kalp atışı, hızlı nefes alma, bilinç bulanıklığı, şiddetli ve giderek artan karın ağrısı, ayağa kalkınca bayılacak gibi olma ya da idrar miktarında belirgin azalma varsa beklemeden 112’yi arayın ve periton diyalizi hastası olduğunuzu belirtin. Bu belirtilerin hiçbiri yoksa bile bulanık sıvı her zaman aynı gün değerlendirilmesi gereken bir durumdur; ertesi günü beklemeyin.