Diyalizde Tansiyon Düşmesi: Nedenleri, Kramp ve Önlemler

Diyaliz sırasında tansiyon neden düşer?
Diyaliz sırasında tansiyon düşmesinin en sık nedeni, kısa sürede kan dolaşımından çok fazla suyun çekilmesidir [1]. Diyaliz makinesi fazla suyu doğrudan kanınızdan alır. Vücut, dokulardaki suyu damar içine taşıyarak bu kaybı yerine koymaya çalışır; ancak bu taşıma belirli bir hızla gerçekleşebilir. Su, damar içine geri dolabileceğinden daha hızlı çekildiğinde damardaki kan hacmi azalır ve tansiyon düşer. Tıpta bu duruma intradiyalitik hipotansiyon (diyaliz sırasında gelişen tansiyon düşüklüğü) denir.
Tansiyon düşmesi, hemodiyalizin en sık görülen yan etkilerinden biridir [2][3]. Çoğu zaman kısa sürede ve basit önlemlerle düzelir. Ancak sık tekrarladığında seansın erken bitirilmesine, yeterli suyun çekilememesine ve uzun dönemde kalp, beyin ve damar yolu üzerinde olumsuz etkilere yol açabilir. Bu nedenle önlenmesi önemlidir.

Tansiyon düşmesinin belirtileri nelerdir?
Tansiyon düşmesinin ilk belirtileri çoğunlukla esneme, baş dönmesi, bulantı ve terlemedir. Bazı kişilerde ilk işaret kramp olabilir. Belirtileri erken fark edip hemen hemşirenize söylemeniz, tansiyonun daha fazla düşmeden düzeltilmesini sağlar.
- Sık sık esneme, ani yorgunluk hissi
- Baş dönmesi, başın hafiflemesi, sersemlik
- Bulantı, kusma, karında rahatsızlık
- Soğuk terleme, ciltte solukluk
- Bulanık görme, gözlerin kararması
- Bacaklarda, ayaklarda ya da ellerde kramp
- Göğüste sıkışma ya da çarpıntı
- Huzursuzluk, kaygı, ileri durumlarda bilinç bulanıklığı ve bayılma
Bazı kişiler, özellikle diyabeti olanlar ve ileri yaştakiler, tansiyonları belirgin şekilde düşse bile belirti hissetmeyebilir. Seans boyunca düzenli tansiyon ölçümünün nedeni budur.
Diyalizde tansiyon düşmesinin başlıca nedenleri nelerdir?
Tansiyon düşmesi çoğu zaman birden fazla nedenin bir araya gelmesiyle ortaya çıkar. En önemli neden fazla sıvı çekimi olsa da kalp sağlığı, ilaçlar ve beslenme de rol oynar.
| Neden | Nasıl etki eder? | Ne yapılabilir? |
|---|---|---|
| Seanslar arasında fazla kilo alınması | Çekilmesi gereken su artar, su çekme hızı yükselir | Tuz ve sıvıyı sınırlamak, kilo artışını kuru ağırlığın %2–3’ünde tutmak |
| Hızlı su çekimi (yüksek ultrafiltrasyon hızı) | Damar içi hacim, dokulardan dolabileceğinden hızlı azalır | Seans süresini uzatmak, ek seans [1] |
| Kuru ağırlığın düşük belirlenmesi | Vücut ihtiyacından fazla su çekilir | Kuru ağırlığı yeniden değerlendirmek |
| Seans öncesi alınan tansiyon ilaçları | Damarların büzülerek tansiyonu koruma yeteneği azalır | İlaç saatini hekimle birlikte yeniden düzenlemek |
| Seans sırasında ya da hemen öncesinde yemek | Kan sindirim sistemine yönelir | Seans öncesi hafif öğün, seansta yemeyi sınırlamak |
| Kalp sorunları | Kalp, hacim kaybına yeterli yanıt veremez | Kardiyoloji değerlendirmesi |
| Kansızlık (anemi) | Dokulara oksijen taşıma kapasitesi azalır | Kansızlığın tedavisi |
| Diyabete bağlı sinir hasarı | Vücudun tansiyonu düzenleyen refleksleri zayıflar | Daha yavaş su çekimi, yakın takip |
| Sıcak diyaliz sıvısı | Damarlar genişler | Diyaliz sıvısının sıcaklığını biraz düşürmek |

Diyalizde tansiyon düşmesine kimler daha yatkındır?
Diyaliz sırasında tansiyon düşmesi herkeste görülebilir, ancak bazı gruplarda daha sık ve daha belirgin yaşanır. Bu gruptaysanız ekibiniz su çekimini daha temkinli planlayabilir ve tansiyonunuzu daha sık ölçebilir.
- Diyabeti olanlar: Uzun süreli yüksek kan şekeri, tansiyonu düzenleyen sinirleri etkileyebilir. Bu kişilerde vücudun ani hacim kaybına yanıtı yavaşlar.
- İleri yaştakiler: Damarların esnekliği ve kalbin uyum kapasitesi yaşla azalır.
- Kalp yetmezliği ya da kalp kapak hastalığı olanlar: Kalp, azalan kan hacmine pompalama gücünü artırarak yanıt veremeyebilir.
- Diyalize yeni başlayanlar: Kuru ağırlık henüz kesinleşmediği için ilk haftalarda hedef bazen düşük belirlenebilir.
- Kansızlığı belirgin olanlar: Düşük hemoglobin, dokulara oksijen taşınmasını azaltarak belirtileri ağırlaştırır.
- Seanslar arasında sürekli fazla kilo alanlar: Her seansta yüksek hızla su çekilmesi gerekir.
Bu özelliklerden biri sizde varsa, seans öncesinde kendinizi nasıl hissettiğinizi ve evde ölçtüğünüz tansiyon değerlerini hemşirenizle paylaşmanız, seans planının size göre yapılmasına yardım eder.
Seans günü için kısa bir kontrol listesi
Aşağıdaki kısa liste, seans günü tansiyon düşmesi riskini azaltan alışkanlıkları bir araya getirir:
- Sabah tartıldınız mı ve kilo artışınız hedefinizin içinde mi?
- Hekiminizin diyaliz günleri için belirlediği ilaç düzenine uydunuz mu?
- Seanstan 1–2 saat önce hafif bir öğün yediniz mi?
- Önceki gün tuzlu yiyecekleri ve sıvıyı sınırladınız mı?
- Seans sırasında ilk esneme ya da baş dönmesinde hemşirenize haber vermeye hazır mısınız?
Kramp ile tansiyon düşmesi arasında nasıl bir ilişki var?
Diyaliz sırasında görülen kramplar ile tansiyon düşmesi aynı kökten beslenir: kısa sürede fazla su çekilmesi [1]. Kas dokusuna giden kan azaldığında ve vücuttaki sıvı ile tuz dengesi hızla değiştiğinde kaslar istemsiz ve ağrılı şekilde kasılır. Kramplar en sık bacaklarda, baldırlarda ve ayaklarda görülür; genellikle seansın ikinci yarısında, su çekiminin birikerek arttığı dönemde ortaya çıkar. Ulusal Böbrek Vakfı da su çok hızlı çekildiğinde tansiyon düşmesi ve kramp yaşanabileceğini belirtir [1].
Kramp sırasında yapılabilecekler:
- Hemşirenize hemen haber verin; su çekme hızı geçici olarak azaltılabilir.
- Kramp giren kası yavaşça gerin: baldırda kramp varsa ayak parmaklarınızı kendinize doğru çekin.
- Ekibiniz uygun görürse kası hafifçe ovun ya da ılık uygulama yapın.
- Gerekirse ekibiniz damar yolundan serum verebilir.
Kramplar sık tekrarlıyorsa kuru ağırlığınızın, seanslar arası kilo artışınızın ve kan tahlillerinizin (kalsiyum, magnezyum, potasyum) değerlendirilmesi gerekir. Kramplar için kendi başınıza takviye ya da ilaç kullanmayın; doz ve kullanım hekiminizce belirlenir.
Seans sırasında tansiyon düştüğünde ne yapılır?
Seans sırasında tansiyonunuz düştüğünde ekibiniz genellikle birkaç adımı hızla uygular. Bu adımlar çoğu zaman birkaç dakika içinde tansiyonu yükseltir ve seansın devam etmesini sağlar:
- Pozisyon değişikliği: Koltuğunuz geriye yatırılır, bacaklarınız kalp hizasının üzerine kaldırılır. Bu, kanın beyne ve kalbe dönüşünü kolaylaştırır.
- Su çekiminin durdurulması ya da yavaşlatılması: Makinedeki ultrafiltrasyon geçici olarak kapatılır ya da azaltılır.
- Serum verilmesi: Gerekirse damar yolundan az miktarda serum fizyolojik verilir.
- Kan akım hızının azaltılması: Bazı durumlarda makinedeki kan akımı da düşürülür.
- Değerlendirme: Tansiyon düzelmezse ya da göğüs ağrısı, bilinç bulanıklığı gibi belirtiler varsa hekim seansın sürdürülüp sürdürülmeyeceğine karar verir.
Tansiyonunuz düzeldikten sonra seans genellikle devam eder. Seans erken sonlandırıldıysa, çekilemeyen su ve temizlenemeyen atık maddeler nedeniyle bir sonraki seansın planı buna göre yapılır.
Diyalizde tansiyon düşmesini önlemek için neler yapabilirsiniz?
Tansiyon düşmesini önlemenin en etkili yolu, seanslar arasında fazla kilo almamaktır. Çekilmesi gereken su azaldıkça, su çekme hızı da güvenli düzeyde kalır. Bunun dışında sizin ve ekibinizin birlikte uygulayabileceği önlemler vardır.
Sizin yapabilecekleriniz
- Tuzu azaltın: Tuz susuzluğu artırır ve sıvı kısıtlamasına uymayı zorlaştırır. Turşu, salamura zeytin, sucuk, hazır çorba ve cips gibi tuzlu yiyecekleri sınırlayın.
- Sıvı hakkınıza uyun: Çay, ayran, çorba ve sulu meyveler de hesaba dahildir. Günlük sıvı hakkınızı diyaliz ekibiniz ve diyetisyeniniz belirler.
- Her gün tartılın: Sabah aynı saatte tartılmak, kilo artışını erken fark etmenizi sağlar [4].
- İlaç saatlerinizi konuşun: Diyaliz günleri sabah alınan tansiyon ilaçlarının seans sonrasına kaydırılması gerekip gerekmediğini hekiminize sorun. İlaçlarınızın saatini kendi başınıza değiştirmeyin.
- Seans öncesi ağır yemekten kaçının: Seanstan 1–2 saat önce hafif bir öğün tercih edin. Merkezinizin seansta yemek yeme kuralına uyun.
- Seansları kısaltmayın ve atlamayın: Atlanan seans, bir sonrakinde daha fazla suyun çekilmesi anlamına gelir [1].
- Belirtileri erken söyleyin: Esneme ya da hafif baş dönmesi gibi ilk işaretlerde hemşirenize haber verin.
Ekibinizin yapabilecekleri
- Kuru ağırlığınızı yeniden değerlendirmek
- Seans süresini uzatarak su çekme hızını düşürmek ya da ek seans planlamak [1]
- Diyaliz sıvısının sıcaklığını biraz düşürmek (serin diyalizat); bu, damarların büzülmesine yardım eder
- Diyaliz sıvısının sodyum içeriğini ya da su çekim profilini seans boyunca değiştirmek
- Kansızlığı tedavi etmek, kalp sağlığınızı değerlendirmek
- Gerekirse seans öncesi tansiyonu destekleyen bir ilaç düşünmek; bu karar ve doz tamamen hekiminize aittir
Seanslar arası kilo artışı hedefi pratikte nasıl hesaplanır?
Seanslar arası kilo artışı hedefi, kuru ağırlığınızın yaklaşık %2–3’ü olarak hesaplanır; örneğin kuru ağırlığı 70 kg olan biri için bu, iki seans arasında yaklaşık 1,4–2,1 kg demektir. Seanslar arasında alınan kilonun büyük kısmı vücutta biriken sudur ve bu nedenle tuz ve sıvı kısıtlaması, doğru kuru ağırlık belirlenmesiyle birlikte tansiyon düşmesini önlemenin ilk basamağıdır [5].
| Kuru ağırlık | %2 kilo artışı | %3 kilo artışı |
|---|---|---|
| 50 kg | 1,0 kg | 1,5 kg |
| 60 kg | 1,2 kg | 1,8 kg |
| 70 kg | 1,4 kg | 2,1 kg |
| 80 kg | 1,6 kg | 2,4 kg |
| 90 kg | 1,8 kg | 2,7 kg |
Bu tablo yalnızca hesaplamayı göstermek içindir; sizin hedefiniz kalp durumunuza, idrar miktarınıza ve seans sürenize göre ekibiniz tarafından belirlenir. Hafta sonu arasında üç gün geçtiği için pazartesi ya da salı seansındaki kilo artışı genellikle daha yüksektir. Bu nedenle hafta sonu öğünlerini ve sıvıyı önceden planlamak, hafta başı seansında tansiyon düşmesi riskini azaltır.
Kilo artışını günlük takip etmek için şu basit adımlar işe yarar:
- Her sabah tuvaletten sonra, aynı kıyafetle ve aynı tartıyla tartılın.
- Tartı sonucunu kuru ağırlığınızdan çıkarıp farkı bir deftere yazın.
- Fark hedefinizin yarısını ilk günde aştıysa o gün tuzlu yiyecekleri ve sıvıyı daha sıkı sınırlayın.
- Hedefi sık aşıyorsanız diyetisyeninizden sıvı hakkınızı güne nasıl yayacağınız konusunda yardım isteyin.
Diyaliz sonrasında da tansiyon düşebilir mi?
Evet, bazı kişilerde tansiyon seans bittikten sonra, özellikle ayağa kalkarken düşer. Buna ortostatik hipotansiyon denir. Seans boyunca uzanarak ya da oturarak geçirilen saatlerin ve çekilen suyun ardından ani ayağa kalkmak baş dönmesine, gözlerin kararmasına ve düşmeye yol açabilir. Özellikle ileri yaştakiler için düşme ciddi yaralanmalara neden olabileceğinden dikkatli olmak gerekir.
- Seans bittikten sonra önce birkaç dakika oturur pozisyonda bekleyin.
- Ayaklarınızı yere sarkıtıp ayak bileklerinizi hareket ettirin.
- Yavaşça ayağa kalkın; gerekirse birinden destek alın.
- Baş dönmesi olursa hemen yeniden oturun ve ekibinize söyleyin.
- Seans sonrası ilk saatlerde araç kullanmaktan ve merdivenlerden aceleyle inmekten kaçının.
Eve döndükten sonra da sık sık baş dönmesi yaşıyorsanız, ev tansiyon aletiyle ölçüm yapıp sonuçları not edin ve bir sonraki seansta ekibinizle paylaşın. Bu durum, kuru ağırlığınızın biraz yükseltilmesi ya da tansiyon ilaçlarınızın azaltılması gerektiğini gösterebilir.
Evde tansiyon takibi nasıl yapılır?
Evde tansiyon takibi, fistül ya da greft bulunmayan koldan, dinlendikten sonra ve her seferinde aynı koşullarda yapılmalıdır. Fistüllü koldan tansiyon ölçmek, manşonun sıkıştırması nedeniyle damar yolunuza zarar verebilir. Düzenli kayıt, seans sonrası tansiyon düşmesinin ne zaman ve hangi koşullarda olduğunu ekibinizin görmesini sağlar.
| Ne zaman? | Nasıl? | Neyi not etmeli? |
|---|---|---|
| Diyaliz günü sabah | 5 dakika oturarak dinlendikten sonra | Tansiyon, nabız, sabah kilosu |
| Seanstan eve dönünce | Oturur durumda ölçüm | Baş dönmesi, halsizlik, kramp olup olmadığı |
| Ayağa kalkınca baş dönüyorsa | Önce oturarak, sonra ayağa kalktıktan 1–3 dakika sonra | İki ölçüm arasındaki fark ve belirtiler |
| Diyalizsiz gün sabah ve akşam | Aynı saatlerde, aynı koldan | Tansiyon, nabız, ilaç saatleri |
Kayıtlarınızı her ay hekim değerlendirmesine götürün. Seans sırasında tansiyonunuzun sık düştüğü, evde ise yüksek seyrettiği gibi farklı tablolar, ilaçlarınızın saatinin ya da türünün yeniden düzenlenmesini gerektirebilir. Bazı tansiyon ilaçları kalbin hızını ve kasılma gücünü azaltarak seans sırasında tansiyon düşmesini kolaylaştırabilir; bu nedenle bazı hastalarda ilaç düzeni kişiye özel olarak ayarlanır [5]. Bu kararı hekiminiz verir.
Sık tansiyon düşmesi uzun vadede neden önemlidir?
Seans sırasında sık tekrarlayan tansiyon düşmeleri, kalbe, beyne ve diğer organlara giden kan akımının tekrar tekrar azalması anlamına gelir. Bu durum fistülde pıhtı oluşumunu da kolaylaştırabilir. Ayrıca tansiyon düştüğü için seansların erken bitirilmesi ya da su çekiminin durdurulması, vücutta suyun birikmesine ve diyaliz yeterliliğinin azalmasına neden olabilir. Bu kısır döngü, bir sonraki seansta daha fazla suyun çekilmesini gerektirir. Kısır döngüyü kırmanın en etkili yolu, seanslar arası kilo artışını sınırlamak ve gerekirse seans süresini uzatmaktır [1].
Seans sırasında tansiyonunuzun nasıl seyrettiğini öğrenmek için hemşirenizden ölçüm sonuçlarını isteyebilirsiniz. Hangi saatte ve kaç kilo su çekilmişken tansiyonunuzun düştüğünü bilmek, bir sonraki seansın planlanmasında ve kuru ağırlığınızın ayarlanmasında ekibinize yol gösterir.
Tansiyon düşmesi konusunda sık yapılan hatalar nelerdir?
En sık yapılan hata, tansiyon düşmesini önlemek için tuzlu yiyecek yemek ya da fazladan sıvı içmektir; bu davranış kilo artışını yükselterek bir sonraki seansta sorunu büyütür. Aşağıdaki hatalar da seans sırasında tansiyon düşmesini kolaylaştırır:
- “Tansiyonum düşüyor” diye ayran, tuzlu çorba ya da turşu tüketmek: Tuz susuzluğu artırır, daha fazla su içilir ve seansta çekilmesi gereken su çoğalır.
- Tansiyon ilacını kendi başına bırakmak ya da saatini değiştirmek: Evde tansiyonun yükselmesine ya da seans sırasında daha fazla düşmesine yol açabilir.
- Seansta ağır ve yağlı bir öğün yemek: Yemekten sonra kan sindirim sistemine yönelir ve yatkın kişilerde tansiyon düşebilir [5].
- İlk belirtileri saklamak: Esneme ve hafif baş dönmesi erken bildirildiğinde müdahale daha kolaydır.
- Seans biter bitmez hızla ayağa kalkmak: Ortostatik tansiyon düşmesi ve düşme riski artar.
- Kuru ağırlığın değişmesi gerektiğini düşündürecek belirtileri bildirmemek: Kilo kaybı, iştah değişikliği ya da evde sürekli düşük tansiyon, kuru ağırlığın güncellenmesi gerektiğini gösterebilir.
Ekibinizin uygulayabileceği önlemlerden biri olan serin diyalizat (diyaliz sıvısının sıcaklığının biraz düşürülmesi), deri damarlarının büzülmesini sağlayarak tansiyonun korunmasına yardım eder ve bazı çalışmalarda tansiyon düşmesi ataklarını azaltmıştır [5]. Seans sırasında üşüme hissederseniz battaniye kullanabilirsiniz; ancak sıcaklık ayarını ekibiniz belirler.
Ne zaman acil yardım almalısınız?
Seans sırasında ekibiniz yanınızda olduğu için tansiyon düşmesine hızla müdahale edilir. Ancak evde ya da seanslar arasında şu durumlarla karşılaşırsanız 112’yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun:
- Bayılma ya da bilinç bulanıklığı
- Göğüs ağrısı, göğüste baskı hissi veya düzensiz kalp atışı
- Konuşma bozukluğu, yüzde kayma, kol ya da bacakta güç kaybı
- Düşme sonrası baş yaralanması, özellikle kan sulandırıcı kullanıyorsanız
- Kusma ve ishalle birlikte belirgin halsizlik ve baş dönmesi
Seans sonrası saatlerce süren baş dönmesi, evde ölçtüğünüz tansiyonun sürekli düşük çıkması ya da sık tekrarlayan kramplar gibi daha hafif ama tekrarlayan durumlarda da aynı gün diyaliz ekibinizi arayın.
Sık sorulan sorular
Diyaliz günü tansiyon ilacımı içmeli miyim?
Bu, ilacınızın türüne ve seans sırasında tansiyonunuzun nasıl seyrettiğine bağlıdır. Bazı kişilerde diyaliz günleri sabah dozu seans sonrasına kaydırılır. Bu kararı hekiminiz verir; kendi başınıza değişiklik yapmayın.
Seans sırasında yemek tansiyonu düşürür mü?
Yemekten sonra kan sindirim sistemine yönelir ve bazı kişilerde tansiyon düşebilir. Tansiyon düşmesine yatkınsanız seans sırasında yemeği sınırlamanız ve seanstan 1–2 saat önce hafif bir öğün yemeniz önerilebilir.
Kramp için magnezyum ya da kalsiyum alabilir miyim?
Böbrek yetmezliğinde bazı mineraller vücutta birikebilir. Takviyeleri kendi başınıza kullanmayın. Krampların nedeni kan tahlillerinizle değerlendirilir; gerekirse uygun tedaviyi ve dozu hekiminiz belirler.
Seans süremin uzatılması tansiyon düşmesine iyi gelir mi?
Çoğu zaman evet. Aynı miktar su daha uzun süreye yayıldığında saatte çekilen su azalır ve vücut, damar içindeki hacmi daha kolay korur. Bu nedenle sık tansiyon düşmesi yaşayanlarda seans süresinin uzatılması önerilebilir.
Seans sonrası evde başım dönüyor, bu normal mi?
Seans sonrası kısa süreli baş dönmesi görülebilir, ancak saatlerce sürüyor ya da her seansta tekrarlıyorsa kuru ağırlığınızın veya ilaçlarınızın gözden geçirilmesi gerekebilir. Evde tansiyonunuzu ölçüp sonuçları ekibinizle paylaşın.
Tansiyonum düşünce tuzlu bir şey yemeli miyim?
Hayır, diyaliz hastalarında tuzlu yiyecekler susuzluğu ve seanslar arası kilo artışını yükselttiği için tansiyon düşmesini uzun vadede kolaylaştırır. Seans sırasında tansiyon düştüğünde ekibiniz pozisyon değişikliği ve su çekiminin azaltılması gibi önlemler uygular. Evde tekrarlayan düşüklükleri ise ekibinizle paylaşın.
Tansiyonumu fistüllü koldan ölçebilir miyim?
Hayır, tansiyon manşonu fistül ya da greft bulunan kolu sıkıştırarak damar yolunuza zarar verebilir. Ölçümü her zaman diğer koldan yapın. İki kolunuzda da damar yolu varsa ya da ölçüm yapılamıyorsa ekibinize hangi yöntemi kullanacağınızı sorun.
Kaynaklar
- Ultrafiltration - National Kidney Foundationwww.kidney.org
- Dialysis: Types, Effectiveness, Side Effects - National Kidney Foundationwww.kidney.org
- Hemodialysis - NIDDKwww.niddk.nih.gov
- What Is Dry Weight? - National Kidney Foundationwww.kidney.org
- Mechanisms, Clinical Implications, and Treatment of Intradialytic Hypotension (Clin J Am Soc Nephrol, 2018)pmc.ncbi.nlm.nih.gov
Bu sayfa genel bilgi verir, tanı ve tedavi yerine geçmez. İlaç, diyet ve sıvı sınırlarınızı diyaliz ekibiniz belirler. İçeriklerimizi nasıl hazırladığımızı okuyun.


