Diyaliz Kateteri Bakımı: Pansuman, Banyo ve Enfeksiyon

Diyaliz kateteri nedir ve neden takılır?

Diyaliz kateteri, boyundaki (juguler ven), nadiren köprücük kemiği altındaki ya da kasıktaki büyük bir toplardamara yerleştirilen, ucu kalbe yakın bir noktada sonlanan yumuşak bir tüptür ^[2]. Fistül ya da greftten farklı olarak takıldığı anda kullanılabilir; iğne gerektirmez ^[1]. Bu nedenle diyalize acil başlanması gerektiğinde, fistül henüz olgunlaşmadığında ya da kişinin damarları fistül veya greft için uygun olmadığında tercih edilir.

Kateterin en büyük dezavantajı, vücudun dışından içine uzanan bir yol olması nedeniyle enfeksiyon ve pıhtılaşma riskinin fistüle göre belirgin şekilde yüksek olmasıdır ^[2][3]. Bu yüzden kateter çoğunlukla geçici bir çözüm olarak görülür ve mümkün olan en kısa sürede fistüle geçilmesi hedeflenir.

Geçici ve tünelli kateter arasındaki fark nedir?

Diyalizde iki tür kateter kullanılır. Geçici (tünelsiz) kateter doğrudan damara yerleştirilir ve genellikle birkaç gün ile birkaç hafta kullanılır. Tünelli (kalıcı) kateter ise cildin altında kısa bir tünelden geçirilerek damara ulaşır; tünel içindeki küçük bir manşon zamanla dokuya yapışarak kateteri sabitler ve mikropların içeri ilerlemesini zorlaştırır. Tünelli kateterler aylarca kullanılabilir. Türkiye’de juguler (boyun) bölgeye takılan tünelli kateterler, fistülü olgunlaşmayı bekleyen ya da fistül açılamayan hastalarda sık kullanılır.

Kateter nasıl takılır, işlem sonrası nelere dikkat edilir?

Boyundaki diyaliz kateteri çoğunlukla lokal uyuşturmayla, ultrason eşliğinde takılır ve işlem genellikle 30–60 dakika sürer. Tünelli kateterlerde kateterin ucunun doğru yerde olduğu floroskopi (anlık röntgen) ya da işlem sonrası çekilen akciğer filmiyle kontrol edilir. İşlem sırasında başınızı yana çevirip hareketsiz durmanız istenir; uyuşturma sayesinde ağrı yerine çoğunlukla basınç ve çekilme hissi duyulur.

İşlem sonrası ilk 24–48 saatte şunlar beklenebilir:

• Boyun ve göğüs bölgesinde hafif ağrı, gerginlik ve morarma
• Pansumanda az miktarda kan lekesi
• Başınızı çevirirken kısa süreli rahatsızlık

Pansumandaki kan lekesi büyüyorsa, boyunda hızla artan şişlik oluşuyorsa ya da nefes almakta zorlanıyorsanız beklemeden ekibinize veya acile başvurun. Tünelli kateterlerde çıkış yerindeki dikişler genellikle birkaç hafta sonra, manşon dokuya tutunduktan sonra alınır; bu zamanı ekibiniz belirler.

Kateterle yapılan seansta nelere dikkat edilir?

Kateterle diyalize girerken bağlanma ve ayrılma aşamaları enfeksiyon riskinin en yüksek olduğu anlardır; bu nedenle ekip bu sırada maske ve steril eldiven kullanır. Sizden de bu sırada maske takmanız, konuşmamanız ve yüzünüzü kateterin ters yönüne çevirmeniz istenebilir. Bu kurallar küçük görünse de ağız ve burundaki mikropların kateter ağzına ulaşmasını önler.

Seans sırasında kateterin bulunduğu tarafa doğru başınızı uzun süre eğmek ya da kollarınızı başınızın üzerinde tutmak bazen kan akımını azaltabilir. Makine alarm verirse hemşireniz pozisyonunuzu değiştirmenizi isteyebilir. Seans sonunda kateterin içine pıhtılaşmayı önleyen kilit solüsyonu konur ve kapaklar kapatılır; bu solüsyonun kateterden çekilmeden kullanılmaması gerektiğini, başka bir birimde işlem yapılırken hatırlatmanız önemlidir.

Kateter pansumanı nasıl korunur?

Kateter pansumanını her zaman kuru, temiz ve kapalı tutmak, bakımın en önemli kuralıdır ^[1]. Pansuman genellikle diyaliz seansları sırasında hemşireniz tarafından steril koşullarda değiştirilir. Pansumanı kendiniz açmamanız, kateterin kapaklarını ve klemplerini (kıskaçlarını) kurcalamamanız önerilir. Yalnızca diyaliz ekibinin kullanması gereken bir yol olduğunu unutmayın; kateter kan almak ya da serum vermek için başka birimlerde kullanılmamalıdır, hastaneye yatışlarda bunu hatırlatın.

Pansuman ıslanır, kirlenir, kanla lekelenir ya da kenarları kalkarsa beklemeden ekibinize haber verin ^[1]. Islak pansuman mikropların çoğalması için uygun ortam oluşturur. Seansa yakınsanız merkezinize gidip değiştirebilirsiniz; uzaksanız ekibiniz size ne yapmanız gerektiğini söyleyecektir.

Pansuman değişiminde neler yapılır?

Hemşireniz pansumanı değiştirirken genellikle şu adımları izler. Bu adımları bilmek, sürecin doğru yapılıp yapılmadığını anlamanıza ve gerektiğinde kendi bakımınızda yardımcı olmanıza yarar:

1. Eller yıkanır, maske takılır; size de yüzünüzü kateterin ters yönüne çevirmeniz ve maske takmanız söylenebilir.
2. Eski pansuman dikkatlice çıkarılır.
3. Kateterin çıkış yeri kızarıklık, şişlik, akıntı, kabuklanma ve dikişlerin durumu açısından incelenir.
4. Çıkış yeri antiseptik solüsyonla temizlenir ve kuruması beklenir.
5. Steril yeni pansuman kapatılır; kateter kollarının sabit ve kıvrılmamış olduğu kontrol edilir.

Diyaliz kateteri varken nasıl banyo yapılır?

Diyaliz kateteriniz varken kateter bölgesini ıslatmamanız gerekir; küvette banyo yapmak, havuza ya da denize girmek ve jakuzi kullanmak önerilmez ^[1]. Suyun kateter çıkış yerine ulaşması, dışarıdaki mikropların damar içine ilerlemesine zemin hazırlayabilir.

Vücut temizliği için ekibinizin onayıyla şu yöntemler uygulanabilir:

• Parça parça yıkanma: Belden aşağısını duşla, üst bedeni ıslak bezle silerek temizlemek en güvenli yöntemdir.
• Korumalı duş: Bazı merkezler, pansumanın üzeri su geçirmez özel bir koruyucu ya da plastik örtüyle kapatılarak kısa süreli duşa izin verir ^[1]. Duş başlığını kateterden uzak, aşağı doğru tutun ve sırtınızı suya dönün.
• Saç yıkama: Başınızı lavaboya ya da küvete öne doğru eğerek yıkamak, suyun boyundaki katetere akmasını önler. Bir yakınınızın yardımı işi kolaylaştırır.

Duş sonrası pansuman nemlenmişse ya da kenarlarından su girdiğinden şüpheleniyorsanız ekibinize bildirin. Hangi yöntemin size uygun olduğunu mutlaka diyaliz hemşirenize sorun; merkezlerin uygulamaları farklılık gösterebilir.

Kateteri korumak için günlük hayatta nelere dikkat etmelisiniz?

Kateterin yerinden oynaması, çekilmesi ya da hasar görmesi önlenmesi gereken durumlardır. Basit önlemler bu riski büyük ölçüde azaltır:

• Kateter kollarını giysinin altında, göğse sabitlenmiş şekilde tutun; sarkmasına izin vermeyin.
• Önden düğmeli ya da fermuarlı giysiler tercih edin; dar yakalı kazakları başınızdan geçirirken kateteri çekebilirsiniz.
• Kateterin yakınında makas, iğne ya da keskin bir cisim kullanmayın.
• Torunlarınızı ya da evcil hayvanlarınızı kucağınıza alırken kateter kollarını çekmemelerine dikkat edin.
• Kateter bölgesine krem, pudra ya da parfüm sürmeyin.
• Ağır kaldırma ve kolları zorlayan sporlardan kaçının; yürüyüş gibi hafif hareketler genellikle uygundur.
• Pansumana ya da çıkış yerine dokunmadan önce ellerinizi yıkayın ^[1].

Kateter enfeksiyonunun belirtileri nelerdir?

Kateter enfeksiyonu iki biçimde görülebilir: kateterin çıkış yerinde sınırlı bir enfeksiyon ya da kana karışan (bakteriyemi) daha ciddi bir enfeksiyon. Çıkış yerinde kızarıklık, şişlik, hassasiyet, sıcaklık ya da akıntı yerel enfeksiyon belirtisidir ^[1]. Kana karışan enfeksiyonun en tipik işaretleri ise ateş ve titremedir; bu belirtiler sıklıkla diyaliz seansı başladıktan kısa süre sonra, kateter makineye bağlandığında ortaya çıkar.

Kateter enfeksiyonu antibiyotikle tedavi edilir; ilacın türü, dozu ve süresi hekiminizce belirlenir. Bazı durumlarda kateterin içine de antibiyotikli kilit solüsyonu konur. Enfeksiyon kontrol altına alınamazsa kateterin değiştirilmesi ya da çıkarılması gerekebilir. Diyabeti olan ve bağışıklığı zayıf kişilerde belirtiler daha hafif seyredebileceği için küçük değişiklikleri de önemsemek gerekir.

Kateterde başka hangi sorunlar görülebilir?

Kateterde enfeksiyon dışında en sık görülen sorun, kateter ucunda ya da içinde pıhtı oluşmasıdır ^[2]. Bu durumda diyaliz sırasında yeterli kan akımı sağlanamaz, makine sık alarm verir. Ekip önce kateteri yıkar, gerekirse pıhtı eritici bir ilaç uygular; düzelmezse kateter değiştirilir. Her seans sonunda kateterin içine pıhtılaşmayı önleyen bir kilit solüsyonu konur; bu nedenle kateterin kapaklarını açmamak çok önemlidir.

Uzun süre kateter kullanımı, kalbe dönen büyük toplardamarlarda daralmaya yol açabilir. Bu daralma ileride aynı taraftaki kolda açılacak fistülün işleyişini olumsuz etkileyebilir; kol, boyun ya da yüzde şişlik ve göğüs duvarında belirginleşen damarlarla kendini gösterebilir. Kateterin geçici tutulmasının bir nedeni de budur.

Kateterden fistüle geçiş nasıl planlanır?

Kateterle diyalize başladıysanız, nefroloğunuz genellikle en kısa sürede bir damar cerrahıyla fistül planlaması yapar. Fistül açıldıktan sonra olgunlaşması için çoğunlukla 4–6 hafta, bazen birkaç ay beklenir ^[1]. Bu süre boyunca diyaliz kateterle sürer. Fistül ilk kez denendiğinde ve iğneleme sorunsuz yapılmaya başladığında kateter çıkarılır. Tünelli kateterin çıkarılması lokal uyuşturmayla yapılan kısa bir işlemdir.

Fistül açılması mümkün değilse greft bir seçenek olabilir. Hem fistül hem greft uygun değilse ya da kişinin genel durumu başka bir girişime izin vermiyorsa, tünelli kateter uzun süreli damar yolu olarak kullanılmaya devam edebilir. Bu durumda bakım kurallarına uyum daha da büyük önem taşır.

Fistül beklerken fistül için ayrılan kolu korumak da kateter döneminin bir parçasıdır. Bu koldan kan aldırmamak, serum taktırmamak ve tansiyon ölçtürmemek, damarların ameliyata kadar sağlam kalmasına yardım eder ^[3]. Fistül ameliyatı sonrası cerrahınızın önerdiği el egzersizlerini düzenli yapmak olgunlaşmayı destekleyebilir ve kateterle geçen süreyi kısaltabilir. Kateterin çıkarılacağı günü merak ediyorsanız, fistülünüzün durumunu her ay ekibinizle konuşarak süreci birlikte takip edebilirsiniz.

Ne zaman acil yardım almalısınız?

Diyaliz kateteriyle ilgili bazı durumlar beklemeye gelmez. Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112’yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun:

• Kateter tamamen ya da kısmen yerinden çıktıysa: Çıkış yerine temiz bir bez ya da gazlı bezle sıkıca bastırın, kateteri geri itmeye çalışmayın.
• Kateter bölgesinden durmayan kanama varsa ^[1].
• Kateterin kapağı çıktı ya da kateter kesildi, çatladıysa: Kateterin kıskacını (klemp) kapatın ya da kesik yerin üstünden sıkıca kıvırarak tutun; havanın damar içine girmesini önlemek için bu önemlidir.
• Ani nefes darlığı, göğüs ağrısı ya da bilinç bulanıklığı varsa.
• Titremeli yüksek ateş, özellikle tansiyon düşüklüğü ve halsizlikle birlikteyse.

Çıkış yerinde kızarıklık, akıntı, pansumanın ıslanması ya da kateterin dışarıda kalan bölümünün uzamış görünmesi gibi durumlarda da aynı gün diyaliz ekibinizi arayın.