Kadavradan Böbrek Nakli Bekleme Listesi: Kayıt ve Sıra Nasıl İşler?

Canlı vericisi olmayan ya da vericisiyle uyumsuz olan böbrek hastaları için nakil yolu, beyin ölümü gerçekleşmiş ve organlarını bağışlamış kişilerden gelen böbreklerdir. Halk arasında kadavra nakli, tıbbi dilde ölüden (kadavradan) organ nakli denen bu yol, tamamen ulusal bir sistemle yönetilir. Hangi böbreğin hangi hastaya verileceğine hastane ya da hekim tek başına karar vermez; karar, Sağlık Bakanlığının tüm ülkedeki bağışları ve bekleyen hastaları bir arada tutan yazılım sistemi üzerinden, belirlenmiş kurallara göre verilir ^[1]. Bakanlık bünyesinde bu alanı düzenleyen birim, Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğüne bağlı Doku, Organ Nakli ve Diyaliz Hizmetleri Dairesi Başkanlığıdır; çevrim içi organ bağışı ve rehberlere de bu birimin sayfasından ulaşılabilir ^[4].

Bekleme listesine nasıl kayıt olunur?

Bekleme listesine kayıt, bir organ nakli merkezinde değerlendirmesi tamamlanan hastanın, merkezin organ ve doku nakli koordinatörü tarafından Bakanlığın yazılım sistemine işlenmesiyle yapılır ^[1]. Hastanın kendisinin doğrudan başvurup kendini listeye yazdırabileceği bir yol yoktur. Organ Nakli Hizmetleri Yönetmeliği, yazılım sisteminde kaydı olmayan hastalara ölü vericiden organ dağıtımı yapılmasını açıkça yasaklar ^[1]. Bu kural, organların adil ve izlenebilir biçimde dağıtılması için konmuştur.

Kayıt için izlenen genel yol şöyledir:

1. Nefroloğunuza danışın: Diyaliz hastasıysanız ya da böbrek fonksiyonunuz hızla düşüyorsa, nefroloğunuzdan bir nakil merkezine yönlendirilmeyi isteyin.
2. Nakil merkezinde ilk değerlendirme: Merkez nefroloğu ve cerrahı nakle uygun olup olmadığınızı ön değerlendirmeden geçirir.
3. Tetkiklerin tamamlanması: Kan grubu, doku grubu (HLA), antikor düzeyleri (PRA), kalp değerlendirmesi, enfeksiyon testleri, kanser taramaları ve diş muayenesi yapılır.
4. Sisteme kayıt: Uygun bulunursanız nakil koordinatörü bilgilerinizi ulusal sisteme girer.
5. Güncelleme: Bekleme süresince belirli aralıklarla kan örnekleriniz alınır ve sağlık durumunuz güncellenir.

Kayıt olmanız için diyalize girmiş olmanız her zaman şart olmayabilir; ancak hangi aşamada listeye alınacağınızı merkezinizin değerlendirmesi belirler. ABD’de hastalar eGFR (tahmini glomerüler filtrasyon hızı, böbreğin süzme gücü) 20 mL/dk/1,73 m² ve altına indiğinde diyalize girmeden listeye alınabilmektedir ^[3]; Türkiye’deki güncel kayıt ölçütlerini nakil merkezinizden öğrenmeniz en doğrusudur.

Listedeyken tetkikler neden yenilenir?

Listeye girdiğiniz gün yapılan tetkikler zamanla eskir; bu nedenle merkezler kalp değerlendirmesi, kanser taramaları ve enfeksiyon testleri gibi bazı incelemeleri belirli aralıklarla tekrarlar. Özellikle uzun süredir diyalize giren, şeker hastalığı ya da kalp-damar hastalığı olan kişilerde kalp değerlendirmesinin güncel olması, çağrı geldiğinde ameliyatın gecikmemesi için önemlidir. Tetkik yenileme randevularınızı kaçırmamanız, kaydınızın aktif kalmasına yardımcı olur. Diyaliz merkezinizin de nakil merkeziyle iletişim halinde olması, tahlil sonuçlarınızın zamanında paylaşılmasını kolaylaştırır; bu konuda diyaliz hemşirenizden destek isteyebilirsiniz.

Organ dağıtımını kim yapar?

Ölüden bağışlanan organların dağıtımını Sağlık Bakanlığına bağlı Ulusal Koordinasyon Merkezi (UKM) organize eder ve bu merkez resmî tatiller dahil 24 saat kesintisiz çalışır ^[1]. Ülke, illerin bağlandığı bölgelere ayrılmıştır; Bölge Koordinasyon Merkezleri (BKM) kendilerine bağlı illerdeki koordinasyonu yürütür ^[1]. Bir hastanede beyin ölümü tespit edilip aile bağışa onay verdiğinde süreç bu koordinasyon zinciriyle başlar.

Böbrek hangi ölçütlere göre dağıtılır?

Organ dağıtımının ayrıntılı ilkeleri yönetmelikte değil, Bakanlığın ulusal organ nakli koordinasyon sistemine ait uygulama rehberinde belirlenir; bu rehber bilimsel gelişmelere göre Bakanlığın bilimsel danışma komisyonlarının önerisiyle güncellenir ^[1]. Bu nedenle puanlama ayrıntıları zaman içinde değişebilir. Dünyada ve ülkemizde böbrek dağıtımında genel olarak göz önüne alınan etkenler şunlardır:

• Kan grubu uyumu: Böbrek, vericinin kan grubuyla uyumlu alıcılara verilir.
• Doku uyumu (HLA): Verici ile alıcının doku grubu ne kadar benzerse, red riski genellikle o kadar azalır.
• Çapraz karşılaştırma (crossmatch): Alıcının kanında vericiye karşı hazır antikor bulunmaması gerekir.
• Bekleme süresi: Uzun süredir bekleyen hastalar öne geçebilir.
• Hassaslaşma düzeyi: Kanında çok sayıda antikor bulunan (PRA değeri yüksek) hastalar için uyumlu böbrek bulmak zor olduğundan bazı sistemlerde ek öncelik tanınır.
• Yaş: Çocuk hastalara pek çok sistemde öncelik verilir.
• Coğrafi yakınlık: Böbreğin vücut dışında kaldığı süreyi kısaltmak için bağışın yapıldığı bölge dikkate alınabilir.

Bu ölçütlerin Türkiye’deki tam ağırlıkları ve puan değerleri rehberde yer alır ve güncellenebilir; kendi sıranız ya da puanınız hakkında en doğru bilgiyi nakil koordinatörünüzden alabilirsiniz. İnternette dolaşan sabit puan tablolarına itibar etmemeniz, güncel olmayabilecekleri için önerimizdir.

Bekleme süresi neden uzun olabilir?

Bekleme süresi, bağışlanan organ sayısı ile bekleyen hasta sayısı arasındaki farka bağlıdır ve birkaç aydan yıllara kadar uzayabilir ^[3]. Türkiye’de nakillerin büyük bölümü canlı vericiden yapılır; ölüden organ bağışı oranı ise ihtiyacı karşılamaktan uzaktır. Bu nedenle bekleme listesine kayıtlı olmak önemli bir adım olsa da, uygun bir canlı verici adayınız varsa bu seçeneği nakil ekibinizle paralel olarak konuşmanız beklemeyi kısaltabilir.

Bazı hasta gruplarında bekleme daha uzun sürer:

• 0 kan grubundaki hastalar, yalnızca 0 grubundan böbrek alabildikleri için genellikle daha uzun bekler.
• Önceki nakil, kan transfüzyonu ya da gebelik nedeniyle antikor düzeyi yüksek olanlar için uyumlu böbrek bulmak zorlaşır.
• Nadir doku gruplarına sahip hastalarda uygun eşleşme daha geç çıkabilir.

Beklerken neler yapmalısınız?

Beklerken yapmanız gereken en önemli şey, çağrıldığınızda ameliyata girmeye hazır olmaktır; bunun için sağlığınızı korumanız ve merkezle iletişimi kesmemeniz gerekir. Çağrı genellikle beklenmedik bir saatte gelir ve organın vücut dışında kalabileceği süre sınırlı olduğu için hızlı hareket etmek gerekir.

1. Telefonunuzu açık tutun: Merkezin elinde güncel cep telefonu numaranız ve ulaşılabilecek en az bir yakınınızın numarası bulunsun. Numara değiştiğinde hemen bildirin.
2. Kan örneklerini aksatmayın: Merkezler, antikor düzeylerinizi güncel tutmak için belirli aralıklarla kan örneği ister. Bu örnekler eksik kalırsa uygun bir böbrek çıktığında çapraz karşılaştırma yapılamayabilir.
3. Sağlık durumunuzdaki değişiklikleri bildirin: Geçirdiğiniz ameliyat, hastane yatışı, kan nakli, yeni tanı konan hastalık ya da ciddi enfeksiyon listedeki durumunuzu etkileyebilir.
4. Diyalizinizi aksatmayın: Sıvı fazlalığı, yüksek potasyum ya da kötü genel durum, böbrek çıktığında ameliyatın ertelenmesine yol açabilir.
5. Bir hazır çanta bulundurun: Kimlik, ilaç listesi, son tahlil sonuçları ve birkaç günlük kişisel eşya bulunan bir çanta, gece gelen bir çağrıda işinizi kolaylaştırır.
6. Ulaşımı planlayın: Merkeze en hızlı nasıl ulaşacağınızı, kimin sizi götüreceğini önceden belirleyin.

Çağrıldığınızda ne olur?

Merkez sizi aradığında genellikle aç kalmanız ve belirli bir saatte hastanede olmanız istenir. Hastanede son kan testleri ve çapraz karşılaştırma yapılır. Bazen aynı böbrek için birden fazla hasta çağrılır ve son testlere göre en uygun hasta ameliyata alınır; bu durumda eve dönmeniz gerekebilir. Bu hayal kırıklığı yaratsa da sıranın kaybolduğu anlamına gelmez.

Kadavra böbreği ile canlı verici böbreği arasında fark var mı?

Kadavra böbreği de iyi sonuçlar verir, ancak böbreğin vücut dışında kaldığı süre genellikle daha uzun olduğundan ilk günlerde geç çalışma olasılığı daha yüksektir. Gecikmiş greft fonksiyonu denen bu durumda yeni böbrek birkaç gün ya da hafta geç çalışmaya başlar ve bu süre içinde birkaç seans diyaliz gerekebilir. Bu durum çoğu zaman geçicidir ve böbreğin kalıcı olarak çalışmayacağı anlamına gelmez.

Uzun bekleyişte moralinizi nasıl korursunuz?

Uzun bekleyişte moral, belirsizliği yönetilebilir parçalara bölmekle korunur: beklemeyi hayatınızın merkezine değil, diyalizle sürdürdüğünüz düzenli yaşamın bir parçası olarak konumlandırmak işe yarar. Pek çok hasta, telefon her çaldığında heyecanlanmanın ve sonra hayal kırıklığı yaşamanın yorucu olduğunu anlatır. Bu duyguların normal olduğunu bilmek bile yükü hafifletir.

• Günlük düzeninizi sürdürün: İş, aile ve sosyal etkinlikleri beklemeye bağlı olarak ertelemeyin; çağrı geldiğinde planları değiştirmek mümkündür.
• Bedeninizi hazır tutun: Hekiminizin onayladığı düzeyde yürüyüş ve hafif egzersiz, hem kondisyonunuzu hem de ruh halinizi iyileştirir.
• Destek isteyin: Diyaliz merkezinizdeki sosyal hizmet uzmanı ya da psikolog, kaygı ve uyku sorunları için yardımcı olabilir.
• Deneyim paylaşın: Nakil olmuş hastalar ve hasta dernekleriyle konuşmak, sürecin gerçekçi bir resmini görmenizi sağlar.
• Sorularınızı yazın: Nakil merkezi görüşmelerine aklınızdaki soruları not alarak gidin; cevapları da yazın.

Yurt dışında para karşılığında hızlı böbrek bulma teklifleriyle karşılaşabilirsiniz. Organ ticareti Türkiye’de yasaktır ^[2]; ayrıca bu yollarla yapılan nakillerde ciddi enfeksiyon, kayıt dışı ilaç kullanımı ve dönüşte takip edilememe gibi riskler bulunur. Böyle bir teklifi nakil ekibinizle mutlaka konuşun.

Organ bağışı kararı nasıl verilir?

Ölüden organ alınabilmesi için kişinin sağlığında bağış iradesini açıklamış olması ya da bu yönde bir beyanı yoksa yakınlarının onay vermesi gerekir ^[2]. 2238 sayılı Kanuna göre kişi bağış iradesini vasiyetle, e-Devlet üzerinden bildirimle ya da iki tanık önünde açıklayarak ortaya koyabilir ^[2]. Beyin ölümü ise biri nöroloji veya beyin cerrahisi, diğeri anesteziyoloji ve reanimasyon veya yoğun bakım uzmanı olan iki hekim tarafından oy birliğiyle tespit edilir ^[2]. Bekleme listesindeki her hastanın umudu, bu kararları veren ailelere bağlıdır; çevrenizle organ bağışını konuşmak da sürece katkıdır.

Bekleme döneminde iletişim bilgilerinizin yanında adresiniz ve bağlı olduğunuz diyaliz merkezinin bilgileri de güncel olmalıdır. Taşınma, uzun süreli şehir dışı ziyaret ya da yurt dışı seyahati planlıyorsanız bunu nakil koordinatörünüze önceden bildirin; çağrı geldiğinde merkeze zamanında ulaşamamak, uygun bir böbreğin başka bir hastaya verilmesine yol açabilir.

Ne zaman acilen başvurmalısınız?

Bekleme döneminde siz bir diyaliz hastasısınız ve acil belirtiler diyaliz hastalarındakiyle aynıdır. Nefes darlığı ya da yatınca artan öksürük, göğüs ağrısı, çarpıntı veya belirgin kas güçsüzlüğü, bilinç bulanıklığı, fistül bölgesinde kanama ya da fistülün titreşiminin kaybolması, periton diyalizinde bulanık diyaliz sıvısıyla birlikte karın ağrısı ve ateş gibi durumlarda vakit kaybetmeden 112’yi arayın ya da diyaliz ekibinize ulaşın. Bu tür bir sağlık olayı yaşadıktan sonra durumunuzu nakil merkezine de bildirmeyi unutmayın.