Diyaliz ve Cinsel Sağlık: Cinsel İstek, Ereksiyon, Adet Düzeni ve Gebelik Planlaması

Cinsel sağlık, diyaliz hastalarının yaşam kalitesinin önemli bir parçasıdır; ancak hem hastalar hem de sağlık çalışanları bu konuyu çoğu zaman açmakta zorlanır. Oysa cinsel sorunlar diyaliz hastalarında çok yaygındır ve önemli bir kısmı tedavi edilebilir ya da hafifletilebilir. Bu yazıda diyalizin cinsel istek, ereksiyon ve adet düzeni üzerindeki etkilerini, olası çözümleri, doğum kontrolünü ve gebelik planlamasını sakin ve açık bir dille anlatıyoruz.

Diyaliz cinsel yaşamı nasıl etkiler?

Cinsel işlev bozukluğu, diyaliz hastalarında genel topluma göre çok daha sık görülür ve yaşam kalitesini belirgin şekilde etkiler ^[1]. Cinsel sorunlar düşük öz saygı ve özgüvenle, kaygı ve depresyonun daha sık görülmesiyle ilişkilidir ^[1]. Diyaliz tedavisinin kalitesi ve hastaların yaşam süresi arttıkça, cinsel sağlığın da hasta odaklı bakımın bir parçası olarak ele alınması gerektiği vurgulanmaktadır ^[1].

Diyaliz hastalarında cinsel sorunların nedenleri genellikle birden fazladır:

• Hormon değişiklikleri: Böbrek yetmezliği, beyin ile yumurtalıklar ve testisler arasındaki hormon dengesini bozar ^[1].
• Prolaktin yüksekliği: Böbrek hastalarında sık görülen prolaktin hormonu yüksekliği, cinsel istekte azalma ve kısırlıkla ilişkilidir; kadınlarda adetlerin seyrekleşmesine ya da kesilmesine katkıda bulunur ^[1].
• Kansızlık: Halsizlik ve yorgunluk cinsel isteği azaltır. Kansızlığın EPO ile tedavisinin hem kadınlarda hem erkeklerde cinsel işlev ve istekte iyileşmeyle ilişkili olduğu bildirilmiştir ^[1].
• İlaçlar: Bazı tansiyon ilaçları cinsel isteği ve cinsel işlevi etkileyebilir ^[4].
• Eşlik eden hastalıklar: Şeker hastalığı ve damar hastalıkları sinirleri ve kan akımını etkileyebilir ^[1].
• Duygusal etkenler: Stres, ilişki sorunları ve depresyon cinsel işlevi etkileyebilir ^[4]; beden algısındaki değişiklikler (fistül, kateter, kilo değişimi) de rol oynayabilir.

Erkeklerde ereksiyon sorunu ne kadar sık görülür?

Ereksiyon sorunu (erektil disfonksiyon), böbrek hastası erkeklerde çok yaygındır. 5.986 erkeği kapsayan 34 çalışmanın birleştirildiği bir meta-analizde böbrek hastası erkeklerde erektil disfonksiyon sıklığı yüzde 76 bulunmuştur; bu oran hemodiyaliz hastalarında yüzde 77, böbrek nakli olanlarda ise yüzde 64’tür ^[2]. Araştırmacılar, bu yüksek sıklık nedeniyle sağlık çalışanlarının böbrek hastası erkeklerde cinsel sağlık konusuna odaklanması gerektiğini vurgular ^[2].

Bu rakamlar, ereksiyon sorunu yaşayan bir diyaliz hastasının yalnız olmadığını gösterir. Sorunun nedeni hormon dengesizliği, damar ya da sinir hasarı, ilaçlar ya da ruhsal etkenler olabilir; çoğu zaman bunların birkaçı birlikte rol oynar.

Erkekler için tedavi seçenekleri nelerdir?

• Altta yatan nedenlerin düzeltilmesi: Kansızlığın tedavisi, diyalizin yeterliliğinin sağlanması ve hormon dengesizliklerinin değerlendirilmesi ilk adımlardır ^[1].
• İlaçların gözden geçirilmesi: Cinsel işlevi etkileyen bir tansiyon ilacı kullanıyorsanız, hekiminiz cinsel sağlığı daha az etkileyen bir ilaca geçmeyi değerlendirebilir ^[4].
• Ereksiyon ilaçları: Ereksiyon sorunu için kullanılan ilaçlar diyaliz hastalarında da kullanılabilir; ancak böbrek yetmezliğinde ve bazı kalp ilaçlarıyla birlikte kullanımı özel dikkat gerektirdiğinden hekim değerlendirmesi olmadan kullanılmamalıdır.
• Psikolojik destek: Kaygı, depresyon ve ilişki sorunları için danışmanlık, tedavinin önemli bir parçasıdır ^[1].

Diyaliz kadınlarda adet düzenini nasıl etkiler?

Böbrek hastası kadınlarda yumurtlamanın olmaması, kısırlık, adet düzensizlikleri ve erken menopoz sık görülür ^[1]. Diyalize başladıktan sonra menopoz öncesi kadınların yaklaşık yüzde 64–80’inde adet düzensizlikleri bildirilmiştir ve en sık görülen sorun adetlerin kesilmesidir (sekonder amenore) ^[1]. Böbrek hastası kadınların menopoza böbrek hastası olmayanlara göre yaklaşık beş yıl erken girdiği belirtilmektedir ^[1]. NKF de diyalizdeki kadınların çoğunda kansızlık ve hormon değişiklikleri nedeniyle adetlerin düzenli olmayabileceğini belirtir ^[3].

Adet düzensizliğinin sıklığı tedavi türüne göre değişir. Bir çalışmada adet düzensizliği oranı böbrek naklinde yüzde 50, gece yapılan uzun hemodiyalizde yüzde 55, sürekli ayaktan periton diyalizinde yüzde 72,1 ve standart hemodiyalizde yüzde 76,1 bulunmuştur ^[1]. Nakilden sonra düzenli adet döngüsü sıklıkla geri gelir ^[1].

Kadınlarda cinsel istekte azalma, vajinal kuruluk ve cinsel ilişkide ağrı da görülebilir. Bu şikâyetleri hekiminize ya da bir kadın hastalıkları uzmanına anlatmaktan çekinmeyin; kayganlaştırıcılar ve hormon değerlendirmesi gibi seçenekler konuşulabilir.

Menopoz döneminde nelere dikkat edilmeli?

Böbrek hastası kadınlarda menopoz daha erken başlayabilir ^[1]. Sıcak basmaları, uyku sorunları, vajinal kuruluk ve ruh hali değişiklikleri, diyalize bağlı yorgunlukla karışabilir. Menopoz belirtileri için hormon tedavisi ya da diğer ilaçlar düşünülüyorsa, bu tedavilerin tansiyon, pıhtılaşma ve kemik sağlığı üzerindeki etkileri nedeniyle karar nefroloğunuz ve kadın hastalıkları uzmanınızla birlikte verilmelidir.

Diyalizdeyken gebe kalınabilir mi?

Evet, gebelik mümkündür; ancak olasılığı düşüktür ve riskleri yüksektir. Son dönem böbrek hastalığında kadınların doğurganlığının yaklaşık on kat azaldığı tahmin edilmektedir ^[1]. Diyaliz hastalarında gebelik nadirdir ve doğurganlık azalmıştır; son yıllarda canlı doğum oranları artmış olsa da diyalizdeki gebelik hâlâ anne ve bebek için pek çok olumsuz olay riski taşır ^[5].

Diyalizdeyken gebe kalan bir kadının sağlıklı bir bebek sahibi olabilmesi için yakın tıbbi takip, ilaçlarda değişiklikler ve daha fazla diyaliz gerekir ^[3]. Gebelikte hemodiyaliz seanslarının sıklığı ve süresi artırılır; periton diyalizinin gebeliğin son üç ayında sürdürülmesi zorlaşabilir ^[5]. Bu konuda geniş ölçekli çalışmalar sınırlı olduğundan, gebe diyaliz hastalarının yönetimi için uluslararası bir uzlaşı kılavuzu bulunmamaktadır ^[5]. Bu nedenle gebelik, nefroloji ve yüksek riskli gebelik konusunda deneyimli kadın doğum ekiplerinin birlikte izlediği merkezlerde takip edilmelidir.

Adetleriniz düzensiz ya da kesilmiş olsa bile gebe kalabilirsiniz. Gebelik istemiyorsanız etkili bir doğum kontrol yöntemi kullanmanız, gebelik istiyorsanız bunu önceden ekibinizle konuşmanız önemlidir.

Diyaliz ve nakil hastaları hangi doğum kontrol yöntemlerini kullanabilir?

Cinsel olarak aktif ve menopoza girmemiş diyaliz ve nakil hastalarının gebeliği önlemek için doğum kontrol yöntemi kullanması önerilir ^[3]. Hangi yöntemin uygun olduğunu hekiminiz belirler ^[3]. Yüksek tansiyonu olan pek çok kadın doğum kontrol hapı kullanmamalıdır, çünkü bu ilaçlar tansiyonu yükseltebilir ve pıhtı riskini artırabilir ^[3]. Diyafram, sünger ve prezervatif gibi bariyer yöntemleri, özellikle sperm öldürücü krem, köpük ya da jellerle birlikte kullanıldığında genellikle kabul edilebilir seçeneklerdir ^[3]. Rahim içi araçlar ve diğer yöntemler için kadın hastalıkları uzmanı ve nefroloğunuz birlikte karar verebilir.

Böbrek nakli cinsel sağlığı ve gebeliği nasıl etkiler?

Diyalizdeyken cinsel sorun yaşayan pek çok kişi, böbrek naklinden sonra iyileşme fark eder ^[4]. Nakli olan kadınların adetleri genellikle düzenlidir ve genel sağlık durumları daha iyidir ^[3]. Ancak böbrek işlevi stabil olsa bile nakilden sonra en az bir yıl gebe kalınmaması önerilir ^[3]. Nakil sonrası kullanılan bazı ilaçlar gelişen bebek için sorun yaratabilir; gebelik planlayan nakil hastalarında hekim ret önleyici ilacı değiştirmek isteyebilir ^[3]. Pek çok ret önleyici ilaç gebelikte genel olarak güvenli kabul edilse de bu kararın nakil ekibi ve nefroloğunuzla birlikte verilmesi gerekir ^[3].

Ret önleyici ilaçlar bağışıklığı baskıladığı için cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlara karşı korunmak da önemlidir; risklerinizi ve korunma yollarını hekiminizle konuşun ^[4].

Erkeklerde doğurganlık nasıl etkilenir?

Diyaliz ya da nakil hastası erkekler baba olabilir ^[3]. Böbrek hastalığı olan erkeklerde rutin bir doğurganlık değerlendirmesi yararlı olabilir ^[3]. Nakil sonrası kullanılan bazı ilaçlar erkeğin baba olma yeteneğini azaltabildiğinden, çocuk sahibi olmak isteyen nakilli erkeklerin ilaçlarını hekimleriyle konuşması önerilir ^[3].

Beden algısı ve ilişkiler nasıl etkilenir?

Koldaki fistül, karındaki periton diyalizi kateteri, kilo değişiklikleri, cilt renginde değişiklikler ve sürekli yorgunluk, kişinin kendini çekici hissetmesini zorlaştırabilir. Diyaliz takviminin getirdiği yoğunluk ve maddi kaygılar da çiftlerin birlikte geçirdiği zamanı azaltabilir. Bu duygular son derece anlaşılırdır ve paylaşıldığında hafifler. Partnerinizle duygularınızı, korkularınızı ve beklentilerinizi açıkça konuşmak, yakınlığın yalnızca cinsel ilişkiden ibaret olmadığını hatırlamak ve birlikte keyif aldığınız etkinliklere zaman ayırmak ilişkiyi güçlendirebilir. Gerekirse çift danışmanlığı da bir seçenektir.

Cinsel sağlığı desteklemek için neler yapabilirsiniz?

• Diyalizinizi aksatmayın: Yeterli diyaliz, yorgunluğu ve hormon dengesizliklerini azaltmaya yardım edebilir.
• Kansızlığınızı tedavi ettirin: Kansızlığın düzeltilmesi enerji düzeyini ve cinsel işlevi olumlu etkileyebilir ^[1].
• Hareket edin: Düzenli fiziksel aktivite kan dolaşımını, ruh halini ve enerjiyi destekler.
• Sigarayı bırakın: Sigara damarlara zarar vererek ereksiyon sorunlarını artırabilir.
• Şeker ve tansiyonu kontrol edin: Şeker hastalığı ve damar hastalıkları cinsel işlevi etkileyen eşlik eden durumlar arasındadır ^[1].
• Ruh sağlığınıza dikkat edin: Depresyon ve kaygı tedavi edilebilir durumlardır ve tedavileri cinsel yaşamı da olumlu etkileyebilir ^[1].

Bu konuyu ekibinizle nasıl konuşabilirsiniz?

Cinsel sağlık hakkında konuşmak birçok kişi için zordur. Şu öneriler konuşmayı kolaylaştırabilir:

1. Konuyu açmak için kontrol randevusunun başında bunu konuşmak istediğinizi söyleyin; böylece yeterli zaman ayrılır.
2. Kendinizi rahat hissettiğiniz bir sağlık çalışanını seçin: nefroloğunuz, diyaliz hemşireniz, aile hekiminiz, üroloji ya da kadın hastalıkları uzmanı olabilir.
3. Sorularınızı önceden yazın; örneğin kullandığım ilaçlardan biri cinsel işlevimi etkiliyor olabilir mi, kansızlığım bununla ilişkili olabilir mi, hangi doğum kontrol yöntemi bana uygun gibi.
4. İsterseniz eşinizi ya da partnerinizi görüşmeye davet edin.
5. Duygusal zorlanma, kaygı ya da depresyon hissediyorsanız psikolojik destek isteyin; bu da tedavinin bir parçasıdır ^[1].

Sağlık ekipleri için cinsel sağlık, diğer tıbbi konular kadar doğal bir konudur. Utanmanıza ya da çekinmenize gerek yoktur.

Ne zaman hemen sağlık ekibine başvurmalısınız?

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden sağlık ekibinize başvurun; yoğun kanama, bayılma ya da şiddetli karın ağrısı varsa 112’yi arayın:

• Gebe olabileceğinizi düşünüyorsanız; özellikle gebelikte kullanılmaması gereken bir ilaç kullanıyorsanız ilacı bırakmadan önce hemen hekiminizi arayın
• Gebelik sırasında baş ağrısı, görme bozukluğu, ani şişlik ya da tansiyon yükselmesi
• Anormal, çok yoğun vajinal kanama ya da şiddetli kasık ağrısı
• Dört saatten uzun süren, ağrılı ereksiyon
• Ereksiyon ilacı kullandıktan sonra göğüs ağrısı ya da bayılma hissi

Diyaliz, cinsel yaşamı ve aile kurma planlarını etkileyebilir; ama bu konular sizin hayatınızın bir parçası olmaya devam eder. Açık iletişim, doğru bilgi ve uygun tedaviyle pek çok kişi cinsel sağlığında ve yaşam kalitesinde iyileşme sağlayabilir.