Diyalizle Çalışmak: Vardiya Seçimi, İşveren ve Yasal Haklar

Diyalize başlamak, çalışma hayatının sona erdiği anlamına gelmez. Düzenli çalışmak birçok hasta için gelir güvencesinin yanında sosyal bağların, günlük düzenin ve kendine güvenin de kaynağıdır. Elbette haftada üç kez dört saati bulan seanslar, seans sonrası yorgunluk ve diyet kuralları iş yaşamını etkiler. Akşam vardiyası, periton diyalizi ve işyerinde makul düzenleme gibi araçlar, bu etkileri önemli ölçüde hafifletebilir.

Diyaliz hastası tam zamanlı çalışabilir mi?

Evet, durumu stabil olan birçok diyaliz hastası tam ya da yarı zamanlı çalışabilir; belirleyici olan iş yükü, seans programı ve genel sağlık durumudur. ABD Ulusal Diyabet, Sindirim ve Böbrek Hastalıkları Enstitüsü (NIDDK), diyaliz programı seçilirken iş ve bakım sorumluluklarının hesaba katılmasını önerir; ev hemodiyalizinde programın esnek olması sayesinde çalışmanın ve seyahat etmenin çok daha kolaylaştığını belirtir ^[4]. Merkezde yapılan standart hemodiyalizde ise seans sonrasında dinlenme ihtiyacı ve yaşam tarzı düzenlemeleri gerekebilir ^[4].

Ağır fiziksel güç gerektiren, fistüllü kolu zorlayan, aşırı sıcakta ya da uzun süre ayakta çalışılan işler daha fazla uyum gerektirir. Masa başı işler, esnek saatli işler ve kısmen evden yürütülebilen görevler diyalizle daha kolay birleşir. Engelli sağlık kurulu raporunuzda da durumunuza göre çalıştırılamayacağınız işlerin niteliği yazılır; bu bölüm, işverenle konuşurken somut bir dayanak sağlar.

Hangi diyaliz programı işle en iyi uyuşur?

İşe en uygun program, çalışma saatlerinize ve bulunduğunuz merkezin imkânlarına bağlıdır. Seçenekleri karşılaştırmak için aşağıdaki tabloyu kullanabilirsiniz:

Merkezde hemodiyalize giriyorsanız, çalıştığınızı merkez yönetimine ve sorumlu hemşireye açıkça söyleyin ve akşam vardiyasında yer olup olmadığını sorun. Yer yoksa bekleme listesine yazılmayı ya da akşam vardiyası bulunan başka bir merkeze geçmeyi değerlendirebilirsiniz. Yol gideri ve en yakın merkez kuralı açısından bu değişikliğin etkisini SGK’ya danışın.

İşverenime diyaliz hastası olduğumu söylemek zorunda mıyım?

Sağlık bilgileriniz özel nitelikli kişisel veridir ve hangi ayrıntıyı ne zaman paylaşacağınız konusunda belirli bir takdir hakkınız vardır. Ancak düzenli seans saatleri, olası hastane yatışları ve iş yerinde değişim yapma ihtiyacı gibi nedenlerle çoğu hasta, işverenle açık bir konuşma yapmanın uzun vadede işini kolaylaştırdığını görür. Engelli raporunuza dayanan haklardan (vergi indirimi, engelli kotası gibi) yararlanmak istiyorsanız durumu işverene bildirmeniz zaten gerekir.

Konuşmaya hazırlıklı gitmek, endişeleri azaltır. Aşağıdaki adımlar işinizi kolaylaştırabilir:

1. Somut bir plan hazırlayın: Hangi günler, hangi saatlerde diyalize gittiğinizi ve işinizi bu düzen içinde nasıl yürüteceğinizi yazın.
2. İhtiyaçlarınızı netleştirin: Esnek giriş-çıkış saati, seans günlerinde evden çalışma, periton diyalizi için temiz bir oda ya da ağır kaldırma gerektirmeyen görev dağılımı gibi.
3. Güçlü yanlarınızı vurgulayın: Deneyiminizi ve tedavi düzeninizin öngörülebilir olduğunu anlatın; diyaliz düzenli bir programdır, sürpriz izinler değil.
4. Belgeyle destekleyin: Diyaliz merkezinizden seans programınızı gösteren bir yazı, gerekirse hekim raporu sunun.
5. Kararları yazıya dökün: Varılan düzenlemeleri e-posta ya da yazılı tutanakla kayıt altına alın.

Diyaliz hastasının çalışma hakları nelerdir?

Türkiye’de engelli raporu olan çalışanları koruyan iki temel düzenleme vardır. Birincisi, 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun’un 14. maddesidir. Bu maddeye göre işe başvuru, işe alım, önerilen çalışma süreleri ve şartları, istihdamın sürekliliği, kariyer gelişimi ile sağlıklı ve güvenli çalışma koşulları dahil olmak üzere istihdamın hiçbir aşamasında engelliliğe dayalı ayrımcılık yapılamaz ^[1]. Çalışan engellilerin aleyhine sonuç doğuracak şekilde engelleri nedeniyle diğer kişilerden farklı muamele görmeleri de yasaktır ^[1].

Aynı madde, engellilerin çalıştığı iş yerlerinde makul düzenlemelerin işverenler ve ilgili kurumlar tarafından yapılmasını zorunlu tutar ^[1]. Makul düzenleme, kişinin işini diğerleriyle eşit koşullarda yapabilmesi için gereken ve orantısız yük getirmeyen değişiklikler demektir. Diyaliz hastası için bu, seans günlerinde mesai saatinin kaydırılması, periton diyalizi değişimi için temiz ve kapalı bir alan sağlanması ya da fistüllü kolu zorlayan görevlerin başka birine verilmesi gibi düzenlemeler olabilir.

İkinci düzenleme, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 30. maddesidir. Elli veya daha fazla işçi çalıştıran özel sektör işyerleri işçilerinin %3’ü, kamu işyerleri ise %4’ü oranında engelli çalıştırmakla yükümlüdür; engelliler meslek, beden ve ruhi durumlarına uygun işlerde çalıştırılır ^[2]. Bu yükümlülüğe uymayan işverene, çalıştırmadığı her engelli ve her ay için idari para cezası uygulanır ^[2]. En az %40 engel oranlı raporunuz varsa bu kapsamda iş başvurusu yapabilir, Türkiye İş Kurumu’na engelli iş arayan olarak kaydolabilirsiniz.

Engelli raporu çalışan diyaliz hastasına hangi avantajları sağlar?

• Gelir vergisi engellilik indirimi: Gelir Vergisi Kanunu’na göre çalışma gücü kaybı en az %40 olan ücretliler üçüncü, %60 olanlar ikinci, %80 olanlar birinci derece engelli sayılır ve ücretlerinden aylık indirim yapılır. Tutarlar her yıl güncellenir; bordronuza yansıyıp yansımadığını kontrol edin.
• Engelli kotası: Engelli kontenjanından istihdam edilen çalışanlar için işverene bazı prim teşvikleri sağlanabilir; bu durum, iş başvurusunda size avantaj sağlayabilir. Güncel teşvik koşullarını SGK ve İŞKUR’dan öğrenebilirsiniz.
• Ulaşım: En az %40 engel oranıyla şehir içi toplu taşımadan ücretsiz yararlanabilirsiniz; işe gidiş-gelişte önemli bir tasarruf sağlar.

Kendi işinizi yapıyorsanız nelere dikkat etmelisiniz?

Esnaf ya da serbest meslek sahibi olarak çalışan diyaliz hastaları, çalışma saatlerini kendileri belirleyebildikleri için çoğu zaman daha esnektir. Ancak gelir dalgalanmaları ve prim borçları ayrı bir risk oluşturur. 5510 sayılı Kanun’a göre kendi adına çalışanlara malullük aylığı bağlanabilmesi için genel sağlık sigortası primi dahil prim ve prime ilişkin borçların ödenmiş olması gerekir ^[3]. Bu nedenle prim ödemelerinizi aksatmamak, ileride ihtiyaç duyabileceğiniz hakları korumak açısından önemlidir.

Malullük aylığı alırken çalışabilir miyim?

5510 sayılı Kanun’a göre malullük aylığı alırken sigortalı olarak yeniden çalışmaya başlarsanız aylığınız, çalışmaya başladığınız tarihi izleyen ödeme döneminde kesilir ve çalıştığınız süre boyunca prim ödenir ^[3]. İşten ayrılıp yeniden yazılı başvuruda bulunduğunuzda, kontrol muayenesinde malullüğünüzün sürdüğü anlaşılırsa aylık yeniden bağlanır ^[3]. Bu nedenle malullük aylığı ile çalışma arasında seçim yaparken gelir farkını ve sağlık durumunuzu birlikte değerlendirmeniz gerekir. Ayrıntılı koşulları malulen emeklilik rehberimizde bulabilirsiniz.

Diyalize yeni başladıysanız işten ayrılmadan önce neler düşünmeli?

Diyalize başlamanın ilk ayları, hem bedenin hem de günlük düzenin yeni duruma alıştığı bir dönemdir. Bu dönemde yaşanan yorgunluk ve belirsizlik, birçok kişiyi işi bırakmaya yöneltebilir. Oysa ilk birkaç ay içinde kuru ağırlık oturur, kansızlık tedavisi etkisini gösterir ve seans programı netleşir; birçok hasta bu süreden sonra kendini belirgin biçimde daha iyi hisseder. Bu nedenle aceleyle işten ayrılmak yerine şu adımları değerlendirin:

1. İşvereninizle geçici bir esnek çalışma ya da kısmi süreli çalışma düzeni konuşun.
2. Diyaliz hekiminizle size en uygun tedavi yöntemini ve seans saatini görüşün; periton diyalizi ya da akşam vardiyası seçenekleri iş yaşamını değiştirebilir.
3. e-Devlet’ten hizmet dökümünüzü alarak prim gün sayınızı ve olası emeklilik seçeneklerinizi öğrenin.
4. Engelli sağlık kurulu raporunuzu alın; vergi indirimi ve ulaşım hakları çalışmayı ekonomik olarak kolaylaştırır.

İş arıyorsanız nereden başlamalısınız?

Engelli raporunuz varsa Türkiye İş Kurumu’na (İŞKUR) engelli iş arayan olarak kaydolabilir, engelli kontenjanıyla verilen ilanlara başvurabilirsiniz. Kamu kurumlarında çalışmak istiyorsanız engelli adaylar için yapılan kamu personeli seçme sınavı ve kura yoluyla yerleştirme ilanlarını takip edin. İş görüşmelerinde diyaliz programınızı nasıl yöneteceğinizi kısa ve net anlatmak, işverenin olası kaygılarını azaltır. Böbrek nakli olan hastalar için ise nakil sonrası ilk aylardaki sık kontroller dönemi bittikten sonra işe dönüş çoğu zaman daha kolaydır; dönüş zamanını nakil ekibinizle birlikte planlayın.

İş yerinde günlük yaşamı nasıl kolaylaştırabilirsiniz?

• Sıvı hakkınızı iş gününe yayın; masanızda ölçülü bir şişe bulundurmak ne kadar içtiğinizi görmenizi sağlar.
• Öğle yemeğinde tuzu az, potasyumu ve fosforu kontrollü seçimler yapın; evden yemek götürmek en güvenli yoldur. Ayran, hazır çorba, turşu ve işlenmiş et ürünlerini sınırlayın.
• Fosfor bağlayıcı ilacınızı yemekle birlikte almayı unutmamak için yemek kutunuzun yanına koyun; doz hekiminizce belirlenir.
• Fistüllü kolunuzla ağır çanta ya da dosya taşımayın; kolu sıkan saat, bilezik ve dar kollu giysilerden kaçının.
• Seans sonrası günlerde en yoğun işlerinizi sabah saatlerine, yorgun olduğunuz saatleri daha hafif işlere ayırın.
• Bir iş arkadaşınızı acil durumlarda ne yapması gerektiği konusunda bilgilendirin.

Yorgunluk iş performansını etkiliyorsa ne yapmalı?

Diyaliz hastalarında yorgunluk sık görülür ve çoğu zaman tedavi edilebilir bir nedeni vardır. Kansızlık, yetersiz diyaliz, uyku sorunları, depresyon, beslenme yetersizliği ya da seanslar arası fazla kilo alımı yorgunluğu artırabilir. İş performansınızın düştüğünü fark ediyorsanız bunu diyaliz hekiminize söyleyin; hemoglobin, albümin ve diyaliz yeterliliği gibi değerlerin gözden geçirilmesi, bazen seans süresinin ya da programın değiştirilmesi belirgin fark yaratabilir. Düzenli hafif egzersiz de enerji düzeyini artırmaya yardımcı olur.

İş yerinde hangi durumlar acildir?

Çalışırken göğüs ağrısı, nefes darlığı, belirgin çarpıntı, kaslarda ani güçsüzlük ya da uyuşma, bilinç bulanıklığı, fistülden durmayan kanama veya fistülde titreşimin kaybolması gibi belirtiler gelişirse işinizi bırakıp hemen 112’yi arayın. Seans kaçırdığınız ya da seanslar arası kilo artışınızın fazla olduğu günlerde bu belirtilere karşı daha dikkatli olun. İş yerindeki ilk yardım sorumlusuna diyaliz hastası olduğunuzu ve fistülünüzün hangi kolda olduğunu önceden söylemek, acil bir durumda zaman kazandırır.