Diyaliz Hastalarının Sosyal Hakları: SGK, Yol Gideri ve İndirimler

Diyaliz, haftada birkaç kez ve yıllarca süren bir tedavidir. Bu nedenle tedavinin kendisi kadar ulaşım, ilaç, rapor ve vergi gibi konular da günlük yaşamı doğrudan etkiler. Türkiye’de bu hakların büyük bölümü Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) Sağlık Uygulama Tebliği (SUT), Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik ve ilgili kanunlarla düzenlenir. Aşağıda yalnızca resmî metinlerde gördüğümüz koşulları özetledik; tutarlar ve ayrıntılar zaman içinde değişebildiği için başvurmadan önce ilgili kurumdan güncel durumu teyit etmenizi öneririz.

Diyaliz tedavisinin masrafını kim karşılar?

Genel sağlık sigortası kapsamındaki kişilerin diyaliz tedavisi SGK tarafından karşılanır; bunun için diyaliz gerektiğini belgeleyen bir uzman hekim raporu gerekir. SUT’a göre kronik böbrek yetmezliği tanısı konulan ve diyaliz alması gereken hastalar, erişkin ya da çocuk nefroloji uzmanının düzenlediği raporla tedavilerini SGK ile sözleşmeli resmî sağlık kuruluşlarında veya Diyaliz Merkezleri Hakkında Yönetmelik’e uygun açılmış, Kurumla sözleşmeli özel diyaliz merkezlerinde yaptırabilir ^[1]. Hastanın bulunduğu ilde nefroloji uzmanı yoksa hemodiyaliz raporu iç hastalıkları uzmanı tarafından da düzenlenebilir ^[1].

Uygulamada bilmeniz gereken birkaç ayrıntı vardır:

• Hemodiyaliz raporları süre belirtilmeden düzenlenir; ancak haftalık seans sayısı değişirse yeni rapor gerekir ^[1].
• Hemodiyaliz seansı, tıbbi zorunluluk olmadıkça en az 4 saat olarak uygulanır ^[1].
• Seans sırasında kullanılan sarf malzemeleri tekrar kullanılamaz ^[1].
• Periton diyalizi solüsyonu ve sarf malzemeleri de rapora dayanarak reçete edilir ve Kurumca karşılanır.

Diyaliz merkezlerinde sunulan sağlık hizmetleri için ayakta muayene katılım payı alınmaz ^[1]. Yani merkezdeki aylık uzman değerlendirmesi ya da seans sırasındaki muayeneler için ayrıca muayene ücreti ödemezsiniz.

İlaçlar için katılım payı ödenir mi?

Raporla belgelenen ve SGK’nın Hasta Katılım Payından Muaf İlaçlar Listesi’nde (EK-4/D) yer alan hastalıklara ait ilaçlarda yüzdelik katılım payı alınmaz ^[1]. Bu listede olmayan ilaçlarda ise SGK’dan gelir veya aylık alanlar ile bakmakla yükümlü oldukları kişilerden %10, diğer kişilerden %20 oranında katılım payı alınır; buna ek olarak reçete başına küçük bir sabit tutar uygulanır ^[1]. Sabit tutar her yıl güncellenebildiği için eczanenizden güncel rakamı sorabilirsiniz.

Diyaliz hastalarının kullandığı ilaçların önemli bir kısmı, örneğin eritropoez uyarıcı ilaçlar (kansızlık iğneleri), aktif D vitamini türevleri ve fosfor bağlayıcı ilaçlar, ancak belirli kan değerleri ve raporla reçete edilebilir. Raporunuzun süresi dolmadan yenilenmesi, eczanede sorun yaşamamanız için en pratik önlemdir. Hangi ilacınızın hangi raporla verildiğini diyaliz merkezinizin hemşiresi veya sekreteri size gösterebilir.

Diyaliz merkezine gidiş-geliş yol gideri karşılanır mı?

Evet, belirli koşullarla karşılanır. SUT’a göre diyaliz tedavilerinde yol gideri, en yakın diyaliz merkezinin bulunduğu yerleşim yeri esas alınarak ödenir ^[1]. Daha uzaktaki bir merkeze gidiyorsanız, yol gideriniz ancak en yakın merkezin size hizmet veremediği tespit edilirse karşılanır; bu değerlendirmede yatak kapasitesi, günlük hasta sayısı, boş yer olup olmadığı ve hepatit B ya da C taşıyan hastalar için ayrı bölüm veya cihaz bulunup bulunmadığı dikkate alınır ^[1].

Önemli bir istisna şudur: Diyaliz merkezi size servis hizmeti veriyorsa, servisle gittiğiniz mesafe için ayrıca yol gideri ödenmez ^[1]. Yol giderleri kural olarak mutat taşıt (otobüs, dolmuş gibi olağan toplu taşıma) bedeli üzerinden hesaplanır ^[1].

Ambulans ya da taksi gibi mutat taşıt dışı bir araçla taşınmanız gerekiyorsa sağlık kurulu raporu istenir. Diyaliz için düzenlenen bu raporda en az bir nefroloji uzmanı (ilde yoksa iç hastalıkları uzmanı) bulunmalıdır ve rapor 3 ay geçerlidir ^[1]. Diyaliz gibi programlı tedavilerde her gidiş için yeni sevk belgesi aranmaz; ödeme ilk sevk belgesi ve merkezin tedavi tarihlerinizi gösteren belgesiyle yürütülür ^[1]. Mutat taşıt dışı araç kullanıldığında bilet veya fatura ibrazı zorunludur; ibraz edilemezse ödeme olağan toplu taşıma bedeli üzerinden yapılır ^[1].

1. Diyaliz merkezinizden servis hizmeti olup olmadığını öğrenin.
2. Servis yoksa merkezden, tedavi gördüğünüz tarihleri gösteren belgeyi isteyin.
3. Mutat taşıt dışı araç gerekiyorsa nefroloji uzmanını içeren sağlık kurulu raporunu alın ve 3 ayda bir yenileyin.
4. Başvurunuzu bağlı olduğunuz SGK il müdürlüğüne ya da sosyal güvenlik merkezine yapın; güncel belge listesini oradan teyit edin.

Diyaliz hastası engelli raporu alabilir mi, oranı kaçtır?

Evet. Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik’in 20 Şubat 2019 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan engel oranları kılavuzunda (Ek-2), hemodiyaliz ya da periton diyalizi gerektiren kronik böbrek hastalığı için engel oranı %90 olarak yer alır ^[4]. Diyalize başlanmamış evre 5 kronik böbrek hastalığı için %80, evre 4 için %70 öngörülmüştür ^[4]. Başka hastalıklarınız varsa oranlar Balthazard yöntemiyle birleştirilir; ayrıntıları ayrı rehberimiz olan diyaliz hastası engelli raporu yazısında anlattık.

Bilinmesi gereken önemli nokta, raporun tek başına bir hak doğurmamasıdır. Yönetmelik, sosyal hakların raporlar dikkate alınarak ilgili kurumlarca ayrıca belirleneceğini ve diğer yasal şartların da sağlanması gerektiğini açıkça yazar ^[4]. Rapor, kapıyı açan anahtardır; her hakkın kendi başvuru yeri ve koşulu vardır.

Hangi hak hangi engel oranıyla kullanılır?

Aşağıdaki tablo, resmî metinlerde doğruladığımız eşikleri bir arada gösterir. Tutar ve uygulama ayrıntıları için son sütundaki kuruma danışın.

Engelli kimlik kartı nasıl alınır?

Engelli kimlik kartı, engel oranı en az %40 olan erişkinlere Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından verilir ve kart almak isteğe bağlıdır ^[2]. Başvuru il müdürlüklerine, sosyal hizmet merkezlerine ya da e-Devlet üzerinden yapılabilir ^[2]. Raporunuz Sağlık Bakanlığı e-Rapor sistemine işlenmişse e-Devlet başvurusunda ayrıca belge yüklemeniz gerekmez; rapor bilgileri web servisiyle doğrulanır ^[2]. Kart, T.C. kimlik kartının yerine geçmez; yalnızca engellilere tanınan hak ve hizmetlerden yararlanırken kullanılır ^[2]. Kart posta yoluyla da adresinize gönderilebilir ^[2].

Ücretsiz ulaşım hakkı neleri kapsar?

4736 sayılı Kanun’a göre sağlık kurulu raporuyla en az %40 engelli olduğunu belgeleyen Türk vatandaşları; demiryolları ve denizyollarının şehir içi ve şehirlerarası hatlarından ve belediyelerin ya da belediyenin yetki verdiği işletmelerin şehir içi toplu taşıma hizmetlerinden ücretsiz yararlanır ^[3]. Ağır engellilerin birlikte yolculuk ettikleri bir refakatçi de bu haktan yararlanır ^[3]. Kanun metni özel şirketlerin şehirlerarası otobüs seferlerini bu kapsamda saymaz; otobüs firmalarının kendi indirimleri olabilir, bunu firmadan sormanız gerekir.

Diyaliz merkezine belediye otobüsü veya metroyla gidiyorsanız, engelli kartınızı ya da belediyenin verdiği ücretsiz ulaşım kartını kullanabilirsiniz. Bazı belediyeler kart için ayrıca başvuru ister; bulunduğunuz ilin belediyesinin ulaşım biriminden yöntemi öğrenin.

Vergi indirimleri ve ÖTV istisnası kimler için geçerlidir?

Gelir Vergisi Kanunu’nun 31. maddesi, çalışan engellilere ücretlerinden indirim hakkı tanır: Çalışma gücünün en az %80’ini kaybedenler birinci, en az %60’ını kaybedenler ikinci, en az %40’ını kaybedenler üçüncü derece engelli sayılır. İndirim tutarları her yıl güncellendiği için bordronuza yansıyan tutarı işvereninizden ya da vergi dairesinden öğrenebilirsiniz. Bu indirime esas raporun, raporu düzenleyen hastane tarafından vergi dairesine gönderilen rapor olduğunu da Yönetmelik ayrıca belirtir ^[4].

Özel Tüketim Vergisi Kanunu, engellilik oranı %90 veya daha fazla olan kişilerin belirli araçları ilk alışında ÖTV istisnası öngörür. Diyaliz gerektiren böbrek hastalığı tek başına %90 oranına karşılık geldiği için bu hak birçok diyaliz hastasını ilgilendirir. Ancak araç bedeli için bir üst sınır, yerli katkı oranı gibi şartlar ve aracın sonradan devrine ilişkin kısıtlamalar vardır. Araç almadan önce vergi dairesinden güncel koşulları yazılı olarak teyit etmenizi öneririz.

Bakım ücreti ve engelli aylığı alabilir miyim?

Bu yardımlar engel oranına ek olarak hane geliri ve bağımlılık durumu gibi koşullara bağlıdır. Yönetmelik, engel oranı %50 ve üzerinde olup günlük yaşam aktivitelerini yardım almasına rağmen kendi başına gerçekleştiremeyen kişileri tam bağımlı engelli olarak tanımlar ve bu ifadenin ağır engellilik anlamına geldiğini belirtir ^[4]. Diyaliz hastalarının çoğu günlük işlerini kendisi yapabildiği için raporda bağımlılık değerlendirmesi hayır olarak çıkabilir; bu durumda bakım ücreti gündeme gelmez. Gelir şartı ve tutarlar sık değiştiğinden Aile ve Sosyal Hizmetler il müdürlüğünden ya da ALO 183 Sosyal Destek Hattı’ndan güncel bilgiyi almanız en doğrusudur.

Emeklilik ve çalışma hakları nerede devreye girer?

Çalışırken diyalize başladıysanız malullük aylığı ya da engelli yaşlılık aylığı seçenekleri vardır; koşulları prim gün sayınıza ve sigortalılık başlangıç tarihinize göre değişir. Çalışmaya devam etmek istiyorsanız vardiya düzenlemesi ve işyerinde makul düzenleme hakkı önem kazanır. Bu iki konuyu diyaliz hastası malulen emeklilik ve diyalizle çalışmak başlıklı rehberlerimizde ayrıntılı ele aldık.

Başvurularda hangi belgeleri hazır tutmalısınız?

• Nefroloji uzmanınızın diyaliz raporu ve haftalık seans sayınızı gösteren güncel rapor
• Erişkinler için engellilik sağlık kurulu raporu (sistemde kayıtlı numarasıyla)
• Diyaliz merkezinden alınan, tedavi tarihlerini gösteren belge
• Kullandığınız ilaçların ve raporlarının listesi
• Kimlik kartınız ve gerekiyorsa vesayet ya da vekâlet belgesi

Belgelerinizin birer fotokopisini ve telefonunuzda fotoğrafını saklamak, kurum değiştirdiğinizde ya da rapor kaybolduğunda işinizi kolaylaştırır. Haklarınızla ilgili sorularınızda diyaliz merkezindeki sosyal hizmet uzmanı veya merkez sorumlu hemşiresi de yol gösterebilir.

Hak arama süreci sağlığınızın önüne geçmemelidir. Seans günlerinizi kaçırmayın; nefes darlığı, göğüs ağrısı, belirgin kas güçsüzlüğü, bilinç bulanıklığı ya da fistül veya kateter bölgesinde kanama gibi durumlarda bürokratik işleri bir kenara bırakıp hemen 112’yi arayın ya da diyaliz ekibinize ulaşın.