Tatil Diyalizi Nasıl Ayarlanır? Misafir Hastalar İçin Rehber

Diyaliz, tatile çıkmanıza, bayramda memleketinize gitmenize ya da çocuklarınızı başka bir şehirde ziyaret etmenize engel değildir. Hemodiyaliz hastalarının büyük çoğunluğu, gidecekleri yerdeki bir diyaliz merkezinde misafir hasta olarak seanslarını sürdürebilir. Bunun için gereken şey iyi bir plan, eksiksiz evrak ve yeterli zamandır. Periton diyalizi yapan hastalar ise malzemelerini önceden gidecekleri adrese yönlendirerek merkeze bağlı kalmadan seyahat edebilir.

Tatil diyalizi ne zaman planlanmalı?

Tatil diyalizini en az 6–8 hafta önceden planlamaya başlamanız gerekir; popüler tatil yerleri ve bayram dönemleri için bu süre daha da uzun tutulmalıdır ^[3]. Bunun nedeni basittir: Diyaliz merkezlerinin cihaz sayısı ve seans saatleri sınırlıdır, yaz aylarında kıyı kentlerindeki merkezlere çok sayıda misafir hasta başvurur.

Türkiye’de Diyaliz Merkezleri Hakkında Yönetmelik bu yoğunluğu dikkate alır. Yönetmeliğe göre merkezler, tatil dönemi olarak kabul edilen Haziran ayı başından Ekim ayı sonuna kadar, su sistemi kapasiteleri yeterliyse ve gerekli personel şartını sağlıyorlarsa ek cihaz koyarak tatil diyalizi hizmeti verebilir ^[1]. Tatil diyalizi kapsamındaki iller Sağlık Bakanlığınca belirlenir ve Bakanlığın internet sitesinde duyurulur ^[1]. Yani yaz aylarında Muğla, Antalya, İzmir, Aydın gibi illerde kapasite artırılabilir; ancak bu, son dakikada yer bulunacağı anlamına gelmez.

Gideceğim yerde diyaliz merkezini nasıl bulurum?

En güvenilir yol, kendi diyaliz merkezinizden yardım istemektir. Merkez hemşireleri ve sosyal hizmet uzmanları çoğu zaman diğer merkezlerle doğrudan iletişim kurar ve gerekli evrakı ilk elden gönderir. Bunun yanında şu yöntemleri de kullanabilirsiniz:

• Gideceğiniz ilin il sağlık müdürlüğünü arayarak ruhsatlı diyaliz merkezlerinin listesini isteyin.
• Türk Nefroloji Derneği ve hasta derneklerinin duyurularını takip edin.
• Konaklayacağınız yere yakın merkezleri internet üzerinden belirleyip telefonla misafir hasta kabul edip etmediklerini sorun.
• Bazı otel ve klinik konukevlerinde, yalnızca orada konaklayan diyaliz hastalarına hizmet veren ruhsatlı diyaliz merkezleri bulunur ^[1].

Merkezle konuşurken şu soruları sorun: Misafir hastaya hangi günler ve saatlerde yer var? SGK ile sözleşmeleri var mı? Hangi tetkikleri ve kaç gün içinde yapılmış olarak istiyorlar? Hepatit B veya C taşıyorsanız, ayrı bölüm ya da ayrı cihaz imkânları var mı? Yönetmelik merkezlerde HBsAg pozitif hastalar için ayrı bölüm ve cihaz, HCV pozitif hastalar için ayrı cihaz bulunmasını şart koşar ^[1]; ancak bu ayrı cihazlar dolu olabileceği için durumunuzu baştan bildirmeniz önemlidir.

Misafir hasta olarak hangi evraklar istenir?

Merkezler genellikle size seans vermeden önce tıbbi durumunuzu bilmek ister. Ulusal Böbrek Vakfı (NKF) seyahat rehberi, yanınızda bulunması gereken belgeleri şöyle sıralar: güncel kan tahlilleri, yakın tarihli EKG, akciğer grafisi, diyaliz reçeteniz ve son 3–5 seansınızın kayıtları, tam ilaç listeniz, sigorta bilgileriniz ve tıbbi geçmişiniz ^[3]. Türkiye’deki merkezlerin istedikleri belgeler de büyük ölçüde bunlarla örtüşür.

Bu belgeleri hem kâğıt olarak yanınızda taşıyın hem de kendi merkezinizin gideceğiniz merkeze önceden göndermesini sağlayın. Dönüşte, tatil merkezinden de aldığınız seansları ve varsa yapılan değişiklikleri gösteren bir özet isteyin; kendi ekibiniz bu bilgiye ihtiyaç duyar.

Tatil diyalizini SGK karşılar mı?

SGK kapsamındaysanız, SGK ile sözleşmeli bir diyaliz merkezinde yaptığınız hemodiyaliz seansları SUT kapsamında Kurumca karşılanır. SUT’a göre diyaliz hastaları, nefroloji uzmanının düzenlediği raporla tedavilerini Kurumla sözleşmeli resmî sağlık kuruluşlarında veya sözleşmeli özel diyaliz merkezlerinde yaptırabilir ^[2]. Hemodiyaliz raporları süre belirtilmeden düzenlendiği için raporunuz geçerli olduğu sürece ayrıca rapor almanız gerekmez ^[2].

Dikkat etmeniz gereken birkaç nokta vardır:

• Gideceğiniz merkezin SGK ile sözleşmeli olduğunu mutlaka sorun. Sözleşmesiz bir merkezde ücreti kendiniz ödemek zorunda kalabilirsiniz.
• Raporunuzda yazan haftalık seans sayısının üzerinde yapılan ek seansların bedeli, özel merkezlerde Kurumca karşılanmaz ^[2]. Tatilde ek seans gerekirse merkezle ödeme konusunu önceden konuşun.
• SUT’taki diyaliz yol gideri kuralı, size en yakın diyaliz merkezine düzenli gidiş-gelişe ilişkindir ^[2]. Tatil yolculuğunuzun masraflarının bu kapsamda karşılanmasını beklemeyin; emin değilseniz SGK’dan teyit edin.
• Yurt dışında yapılacak diyaliz için farklı kurallar geçerlidir; bunu uçak yolculuğu ve yurt dışı rehberimizde anlattık.

Tatil diyalizini adım adım nasıl ayarlarım?

1. 8–12 hafta önce: Seyahat fikrinizi diyaliz hekiminizle konuşun. Son tahlilleriniz, kuru ağırlığınız ve damar yolunuz seyahate uygun mu, öğrenin.
2. 8 hafta önce: Gideceğiniz yerdeki merkezleri belirleyin ve misafir hasta kabul ettiklerini, SGK ile sözleşmeli olduklarını doğrulayın.
3. 6–8 hafta önce: Seans gün ve saatlerini ayırtın. Konaklama yerinizi merkeze yakın seçmeye çalışın.
4. 4 hafta önce: İstenen tetkikleri yaptırın. Hepatit testlerinin geçerlilik süresini merkezle teyit edin.
5. 1–2 hafta önce: Kendi merkezinizin evrakı göndermesini sağlayın; tatil merkezini arayıp evrakın ulaştığını doğrulayın.
6. Yola çıkmadan: Belgelerin kopyalarını, ilaçlarınızı ve tatil merkezinin adres ve telefonunu yanınıza alın.

Seyahat günlerini seans günlerinize göre ayarlamak önemlidir. Örneğin pazartesi, çarşamba ve cuma diyalize giriyorsanız, cuma seansından sonra yola çıkıp tatil yerinde pazartesi seansını yapmak, iki seans arasındaki süreyi uzatmadan seyahat etmenizi sağlar. İki seans arasındaki sürenin uzaması, potasyum yükselmesi ve sıvı birikmesi riskini artırır.

Tatil merkezindeki ilk seansta neler olur?

İlk seans, yeni merkezin sizi tanıdığı seanstır ve genellikle biraz daha uzun sürer. Hemşire ya da hekim kimlik ve evrak kontrolü yapar, kuru ağırlığınızı, tansiyonunuzu ve son seanslarınızdaki seyri sizinle birlikte gözden geçirir. Bu sırada şu bilgileri kendiniz de söyleyin:

• Fistülünüzün ya da greftinizin hangi kolda olduğu ve iğnelerin genellikle nereden girildiği
• Seans sırasında sık yaşadığınız sorunlar, örneğin tansiyon düşmesi ya da kas krampı
• Alerjileriniz ve daha önce sorun yaşadığınız ilaçlar
• Seans içinde aldığınız ilaçlar ve en son ne zaman yapıldıkları

Yeni merkezdeki diyaliz cihazı, diyalizör ya da seans saatiniz alışık olduğunuzdan farklı olabilir. Seans sonrasında kendinizi her zamankinden daha yorgun, başı dönen ya da halsiz hissederseniz merkezden ayrılmadan bunu ekibe bildirin. Seans biter bitmez araba kullanmaktan kaçınmak ilk günler için akıllıca bir önlemdir.

Böbrek nakli bekleme listesindeysem tatile çıkabilir miyim?

Çıkabilirsiniz, ancak nakil koordinatörünüzü seyahat planınızdan haberdar etmeniz gerekir ^[3]. Kadavradan uygun bir böbrek bulunduğunda size kısa sürede ulaşılması gerektiği için telefon numaranızın açık olduğundan ve hastaneye hangi sürede dönebileceğinizden emin olun. Yurt içi seyahatlerde dönüş yolculuğunun ne kadar süreceğini önceden hesaplamak, olası bir çağrıda hızlı hareket etmenizi sağlar.

Periton diyalizi hastaları tatili nasıl planlar?

Periton diyalizi yapan hastalar diyaliz merkezine bağımlı olmadıkları için seyahatte daha esnektir, ancak malzeme planlaması gerekir. ABD Ulusal Diyabet, Sindirim ve Böbrek Hastalıkları Enstitüsü (NIDDK), seyahatten önce periton diyalizi solüsyonlarının üretici firma tarafından gidilecek adrese gönderilebileceğini belirtir ^[4]. Aletli periton diyalizi (APD, gece cihazla yapılan diyaliz) kullanıyorsanız cihazınızı yanınızda taşımanız ya da tatil süresince değişimleri elle yapmayı planlamanız gerekir ^[4].

Türkiye’de solüsyonları size ulaştıran firmayı ve periton diyalizi hemşirenizi en az birkaç hafta önce arayarak teslimat adresini değiştirin. Seyahat süresinden fazla, birkaç günlük yedek malzeme bulundurun ^[3]. Gittiğiniz yerde size en yakın periton diyalizi ünitesinin adresini öğrenin; peritonit (karın zarı iltihabı) belirtileri gelişirse buraya başvurabilirsiniz.

Yanınıza neleri almalısınız?

Evrak kadar, yol çantanızın içeriği de önemlidir. Yolculuğun gecikmesi ya da bavulun kaybolması gibi durumlara karşı ilaçlarınızın tamamını el çantanızda taşıyın ve seyahat süresinden birkaç gün fazlasını yanınıza alın ^[3]. Reçetelerinizin bir kopyası, ilaçlarınızın tatil yerindeki eczaneden temin edilmesi gerektiğinde işinizi kolaylaştırır ^[3]. Bunlara ek olarak fistül kolunu sıkmayan bol kollu giysiler, seans sırasında üşümemek için hafif bir hırka, kendi tansiyon aletiniz ve küçük bir not defteri bulundurun. Not defterine her gün kilonuzu, tansiyonunuzu ve içtiğiniz sıvı miktarını yazmak, dönüşte kendi ekibinize doğru bilgi vermenizi sağlar.

Tatilde beslenme ve sıvı dengesine nasıl dikkat edilir?

Tatil, diyet kurallarının en kolay gevşediği dönemdir. Sıcak havada susama hissi artar; açık büfeler, dondurma, karpuz, kavun, kuru meyve, kuruyemiş ve tuzlu mezeler potasyum, fosfor ve tuz yükünü hızla artırabilir. Seanslar arası kilo artışınızı izlemek için mümkünse küçük bir baskül taşıyın ya da tatil merkezindeki tartıları kullanın.

• Sıvı hakkınızı güne yayın; buz küpü, limon dilimi ve küçük bardak kullanmak susamayı kontrol etmeye yardım eder.
• Meyveyi porsiyonla sınırlayın; karpuz ve kavun hem su hem potasyum içerir.
• Restoranlarda tuzu az yemekler isteyin; turşu, salamura zeytin, cips ve hazır çorbalardan uzak durun.
• Fosfor bağlayıcı ilaçlarınızı yemeklerle birlikte almayı unutmayın; dozları hekiminizce belirlenir.

Tatilde hangi durumlar acildir?

Yeni bir ortamda belirtileri görmezden gelmek kolaydır, ancak şu durumlarda beklemeden 112’yi arayın ya da en yakın acil servise gidin: göğüs ağrısı, istirahatte ya da yatınca artan nefes darlığı, belirgin çarpıntı veya düzensiz kalp atışı, kaslarda ani güçsüzlük ya da uyuşma, bilinç bulanıklığı, fistül ya da kateterden durmayan kanama. Fistülünüzde titreşimin (tril) kaybolması, kateter çevresinde kızarıklık ve akıntı, ateş ya da periton diyalizi sıvısının bulanık gelmesi de aynı gün değerlendirilmesi gereken durumlardır. Acil serviste diyaliz hastası olduğunuzu ve fistülünüzün hangi kolda olduğunu mutlaka söyleyin.