Böbrek Hastalığında Ağrı Kesici Kullanımı: Parasetamol, NSAİİ ve Opioidler

Baş ağrısı, eklem ağrısı, sırt ağrısı ya da diş ağrısı herkesin zaman zaman yaşadığı sorunlardır. Böbrek hastası olmayan biri için eczaneden alınan bir ağrı kesici sıradan bir çözüm olabilir; ancak böbrek hastalığı olan biri için yanlış ağrı kesici böbrek işlevini hızla bozabilir. Bu yazıda böbrek hastalığında ağrı kesici seçiminde temel ilkeleri, parasetamol, iltihap giderici ilaçlar (NSAİİ) ve opioidlerle ilgili dikkat edilmesi gerekenleri anlatıyoruz. Yazı doz önerisi içermez; ağrı kesicinin türünü ve dozunu hekiminizle birlikte belirleyin.

Böbrek hastaları için ağrı kesici seçimi neden önemlidir?

Böbrek hastalığında ağrı kesiciler iki yoldan sorun yaratabilir: bazıları böbreğe doğrudan zarar verebilir, bazıları ise böbrekle atıldığı için vücutta birikerek yan etkileri artırabilir. NKF, böbrek hastalığında ağrı kesici kullanımının risklerle birlikte geldiğini ve temel tedavi hedefinin, ağrının nedenini tedavi ederken ilacın mümkün olan en düşük dozda ve en kısa süre kullanılması olduğunu vurgular ^[1].

Ağrı kesici kullanımı böbrek hastaları arasında oldukça yaygındır. 2,3 milyon kişinin verisini içeren bir meta-analize göre kronik böbrek hastalarının yüzde 41’i düzenli olarak ağrı kesici kullanmaktadır; hastaların yüzde 20’si uzun süreli opioid, yüzde 7’si uzun süreli NSAİİ tedavisi almaktadır ^[3]. Aynı çalışmada opioid kullanımı ölüm, hastaneye yatış ve kırık riskinde artışla ilişkili bulunmuştur ^[3]. Bu veriler, böbrek hastalarında ağrının dikkatli ve bilinçli yönetilmesi gerektiğini gösterir.

Parasetamol böbrek hastaları için güvenli mi?

Önerilen dozlarda kullanıldığında parasetamol (asetaminofen) genel olarak böbrekler için güvenli kabul edilir ^[1]. Bu nedenle hafif ve orta şiddetli ağrılarda böbrek hastaları için çoğu zaman ilk seçenek olarak düşünülür. Parasetamol beyindeki ağrı sinyallerini azaltarak etki eder ^[1].

Parasetamolün asıl riski karaciğer içindir. Karaciğer hastalığı olan kişilerde parasetamol hastalığı kötüleştirebilir; bu kişilerin kullanmadan önce hekime danışması gerekir ^[1]. Karaciğer hastalığı olmayan kişilerde ise önerilen dozlarda karaciğer hasarı yapması beklenmez ^[1].

En sık hata, farkında olmadan fazla parasetamol almaktır. Parasetamol, reçetesiz satılan pek çok öksürük, soğuk algınlığı ve grip ilacında başka maddelerle birlikte bulunur; içerik listesine dikkat edilmezse kazara fazla doz almak çok kolaydır ^[1]. Aynı anda iki farklı ürün kullanıyorsanız ikisinin de parasetamol içerip içermediğini kontrol edin.

İbuprofen gibi NSAİİ’ler neden böbreğe zararlıdır?

Steroid olmayan iltihap giderici ilaçlar (NSAİİ), böbreklere giden kan akımını azaltır ve bu nedenle, özellikle yüksek dozda ya da uzun süreli kullanıldığında, akut böbrek hasarına ve kronik böbrek hastalığının kötüleşmesine yol açabilir ^[1]. Böbreğe giden kan akımının azalması tansiyonu da yükseltebilir ^[2]. Bu gruptaki yaygın ilaçlar ibuprofen, naproksen ve günde 325 mg’ın üzerindeki yüksek doz aspirindir; deriye sürülen diklofenak jel de NSAİİ grubundadır ^[1].

NKF, kronik böbrek hastalarının NSAİİ’lerden kaçınmasını, özellikle tahmini glomerüler filtrasyon hızı (eGFR, böbreğin süzme kapasitesi) 60’ın altında olanlarda bu kurala dikkat edilmesini önerir ^[1]. Karaciğer hastalığı, kalp hastalığı, kalp yetmezliği ya da yüksek tansiyonu olanlar ve ACE inhibitörü, ARB veya idrar söktürücü gibi tansiyon ilaçları kullananlar da NSAİİ’lerden kaçınmalıdır ^[1].

Bazı durumlarda diğer sağlık sorunları nedeniyle NSAİİ kullanımından kaçınmak mümkün olmayabilir ^[1]. Bu karar hekim tarafından, en düşük doz ve en kısa süre ilkesiyle ve böbrek değerleri izlenerek verilmelidir. NSAİİ’ler pek çok reçetesiz üründe başka maddelerle birlikte bulunduğundan, ürün etiketinde NSAİİ ibaresini kontrol etmek ve kullanmadan önce sağlık ekibine danışmak önerilir ^[1].

Diyaliz hastalarında da NSAİİ’ler masum değildir. Hâlâ idrar yapan diyaliz hastalarında kalan böbrek işlevi değerlidir ve NSAİİ’ler bu işlevi azaltabilir. Ayrıca tansiyonu yükseltebilir ve mide-bağırsak kanaması riskini artırabilirler.

Aspirin konusunda ne bilinmeli?

Kalp hastalığı geçirmiş ya da kalp hastalığı riski çok yüksek olan kişilere hekim düşük doz aspirin önerebilir ^[1]. Bu kullanım amacı ağrı tedavisi değil, kalp ve damarları korumaktır ve hekim önerisiyle sürdürülmelidir. Ancak aspirin günde 325 mg’ın üzerindeki dozlarda böbrekler üzerinde bir NSAİİ gibi etki eder; daha güvenli seçenekler bulunduğu için artık ağrı tedavisinde önerilmemektedir ^[1]. Ayrıca aspirin, Reye sendromu riski nedeniyle 19 yaşından küçüklerde kullanılmamalıdır ^[1].

Böbrek hastalarında opioid ağrı kesiciler kullanılabilir mi?

Opioidler genellikle böbreklere zarar vermez; ancak pek çoğu ya da onların vücutta oluşan yan ürünleri böbreklerle atılır ^[1]. Kodein, hidromorfon, meperidin, morfin, oksikodon ve tramadol bu gruptandır ^[1]. Böbrek işlevi azaldığında bu ilaçlar kanda birikebilir; yan etki, hatta aşırı doz riski artar ^[1]. Bu yüzden eGFR düştükçe dozun azaltılması ya da ilacın daha seyrek verilmesi gerekebilir ^[1].

Opioidlerin bilinen yan etkileri arasında uyku hali, kabızlık, bulantı, baş dönmesi ve düşme bulunur ^[1]. Yaşlı diyaliz hastalarında düşme ve kırık riski özellikle önemlidir; meta-analizde opioid kullanımı kırık riskinde artışla ilişkilendirilmiştir ^[3]. Opioid kullanmanız gerekiyorsa hangi ilacın böbrek durumunuza en uygun olduğunu, dozun nasıl ayarlanacağını ve diyaliz günlerinde nasıl kullanılacağını hekiminizle konuşun.

Sinir ağrısı ilaçları ve diğer seçenekler nelerdir?

Bazı antidepresanlar ve nöbet ilaçları, beynin ve sinir sisteminin ağrıyı işleme biçimini düzenleyerek özellikle sinir kaynaklı ağrılarda kullanılır ^[1]. Bu ilaçlar genellikle böbreklere zarar vermez; ancak bazılarının dozu eGFR’ye göre ayarlanmalıdır ^[1]. Baş dönmesi, yorgunluk ve düşme bu ilaçlarla da görülebilen yan etkilerdir ^[1].

Kapsaisin, mentol, kafur ve lidokain gibi deriye uygulanan ağrı gidericiler, ürün talimatına uygun kullanıldığında böbrekle ilgili bir güvenlik sorunu yaratmaz ^[1]. Bu ürünler krem, bant ya da jel şeklinde bulunur ^[1]. Ancak diklofenak jel bir NSAİİ’dir; deriye uygulanan her ürünün masum olduğunu varsaymayın ve içeriğini kontrol edin ^[1].

Kortizon (steroid) ilaçların yan etki riski kullanılan ilaca, doza, süreye ve uygulama yoluna bağlıdır; örneğin dize yapılan bir steroid iğnesi, ağızdan alınan yüksek doz steroid kürüne göre daha az yan etkiye yol açar ^[1].

İlaç dışı hangi yöntemler ağrıyı azaltabilir?

Pek çok ağrı türünde, ilaç dışı yöntemler tedaviye eklendiğinde sonuçlar daha iyidir. NKF bu yöntemler arasında germe egzersizlerini, yogayı, fizik tedaviyi, akupunktur ve akupresürü, aromaterapiyi, meditasyonu, masajı ve tai chi’yi sayar ^[1]. Bu yöntemler ilaç ihtiyacını azaltarak yan etki riskini de düşürebilir.

• Sıcak ya da soğuk uygulama: Kas ve eklem ağrılarında rahatlama sağlayabilir; ancak his kaybı olan bölgelerde yanık ya da donuk riskine dikkat edilmelidir. Fistül kolunuza sıcak ya da soğuk uygulamadan önce ekibinize danışın.
• Fizik tedavi ve düzenli hareket: Eklem ve sırt ağrılarında kasları güçlendirerek uzun vadeli yarar sağlar.
• Uyku ve stres yönetimi: Yetersiz uyku ve kaygı ağrı algısını artırabilir.
• Ağrının nedenini tedavi etmek: Diyaliz hastalarında kemik ağrısı mineral dengesizliğinin, kas krampları sıvı dengesinin işareti olabilir; nedene yönelik tedavi ağrı kesici ihtiyacını azaltabilir.

Diş tedavisi ya da ameliyat sonrası ağrıda ne yapılmalı?

Diş çekimi, küçük cerrahi girişimler ya da ameliyatlardan sonra sıklıkla ağrı kesici reçete edilir. Bu reçetelerde NSAİİ grubundan ilaçlar sık yer alır. Diş hekiminize ya da cerrahınıza böbrek hastası olduğunuzu, varsa diyalize girdiğinizi ve kullandığınız ilaçları mutlaka söyleyin. Böylece size böbrek durumunuza uygun bir ağrı kesici ve doz seçilebilir. Reçeteyi aldıktan sonra emin olamadığınız bir ilaç varsa, kullanmadan önce nefroloji ekibinize ya da eczacınıza danışın.

Ağrı günlüğü neden yararlıdır?

Ağrınızın ne zaman başladığını, ne kadar şiddetli olduğunu (örneğin 0 ile 10 arasında bir puanla), neyin iyi geldiğini, neyin kötüleştirdiğini ve hangi ilacı ne zaman aldığınızı birkaç gün boyunca not etmek, hekiminizin ağrının nedenini ve en uygun tedaviyi bulmasını kolaylaştırır. Diyaliz hastalarında ağrının seans günleriyle ilişkisini görmek de önemli ipuçları verebilir; örneğin seans sırasında başlayan kramplar ya da seans sonrası baş ağrısı farklı yaklaşımlar gerektirir.

Ağrı kesici kullanmadan önce kendinize sormanız gerekenler

1. Bu ilaç NSAİİ grubunda mı? Etiketinde ibuprofen, naproksen, diklofenak ya da yüksek doz aspirin var mı?
2. Başka bir ilacımda da aynı etken madde bulunuyor mu?
3. Dozu benim böbrek işlevime göre ayarlanmalı mı? ^[1]
4. Ağrım üç aydan uzun sürüyorsa, nedeni araştırıldı mı? Üç aydan uzun süren ve her gün ya da çoğu gün görülen ağrı kronik ağrı olarak tanımlanır ^[1].
5. Bu ilacı ne kadar süre kullanmam gerekiyor ve ne zaman bırakmalıyım?

Türkiye’de eczanelerden reçetesiz alınabilen pek çok ağrı kesici ve kas gevşetici kombinasyon ürün bulunur. Bu ürünlerin içeriği tek bakışta anlaşılmayabilir. Eczacınıza böbrek hastası ya da diyaliz hastası olduğunuzu her seferinde söylemek, yanlış ürün almanızı önlemenin en kolay yoludur.

Ağrı kesici seçiminde hekiminizin böbrek ve karaciğer sağlığınızı, kullandığınız diğer ilaçları, eşlik eden hastalıklarınızı ve olası yan etkileri birlikte değerlendireceğini unutmayın ^[1]. Size uygun olan ilaç, bir yakınınıza uygun olandan farklı olabilir; başkasının reçetesindeki ilacı kullanmayın.

Ne zaman acilen sağlık ekibine başvurmalısınız?

Aşağıdaki durumlarda hekiminize hemen ulaşın ya da acil servise başvurun; bilinç kaybı ya da nefes almada ciddi güçlük varsa 112’yi arayın:

• Ağrı kesici kullandıktan sonra idrar miktarında belirgin azalma ya da vücutta hızla artan şişlik
• Siyah, katran renginde dışkı ya da kanlı kusma (mide kanaması belirtisi olabilir)
• Opioid kullanırken aşırı uyku hali, nefesin yavaşlaması ya da uyandırılamama
• Kazara fazla parasetamol aldığınızı fark etmeniz, şikâyetiniz olmasa bile
• Göğüs ağrısı, yeni başlayan şiddetli baş ağrısı ya da nedeni bilinmeyen şiddetli karın ağrısı

Ağrıyla yaşamak zorunda değilsiniz; ancak böbrek hastalığında ağrı tedavisi, böbreği koruyan bir plan çerçevesinde yapılmalıdır. Ağrınızı ekibinizle açıkça konuşun, kullandığınız her ürünü listeye ekleyin ve en uygun seçeneği birlikte belirleyin.