Diyalizde Tansiyon Düşmesi: Nedenleri, Kramp ve Önlemler

Diyaliz sırasında tansiyon neden düşer?

Diyaliz sırasında tansiyon düşmesinin en sık nedeni, kısa sürede kan dolaşımından çok fazla suyun çekilmesidir ^[1]. Diyaliz makinesi fazla suyu doğrudan kanınızdan alır. Vücut, dokulardaki suyu damar içine taşıyarak bu kaybı yerine koymaya çalışır; ancak bu taşıma belirli bir hızla gerçekleşebilir. Su, damar içine geri dolabileceğinden daha hızlı çekildiğinde damardaki kan hacmi azalır ve tansiyon düşer. Tıpta bu duruma intradiyalitik hipotansiyon (diyaliz sırasında gelişen tansiyon düşüklüğü) denir.

Tansiyon düşmesi, hemodiyalizin en sık görülen yan etkilerinden biridir ^[2][3]. Çoğu zaman kısa sürede ve basit önlemlerle düzelir. Ancak sık tekrarladığında seansın erken bitirilmesine, yeterli suyun çekilememesine ve uzun dönemde kalp, beyin ve damar yolu üzerinde olumsuz etkilere yol açabilir. Bu nedenle önlenmesi önemlidir.

Tansiyon düşmesinin belirtileri nelerdir?

Tansiyon düşmesinin ilk belirtileri çoğunlukla esneme, baş dönmesi, bulantı ve terlemedir. Bazı kişilerde ilk işaret kramp olabilir. Belirtileri erken fark edip hemen hemşirenize söylemeniz, tansiyonun daha fazla düşmeden düzeltilmesini sağlar.

• Sık sık esneme, ani yorgunluk hissi
• Baş dönmesi, başın hafiflemesi, sersemlik
• Bulantı, kusma, karında rahatsızlık
• Soğuk terleme, ciltte solukluk
• Bulanık görme, gözlerin kararması
• Bacaklarda, ayaklarda ya da ellerde kramp
• Göğüste sıkışma ya da çarpıntı
• Huzursuzluk, kaygı, ileri durumlarda bilinç bulanıklığı ve bayılma

Bazı kişiler, özellikle diyabeti olanlar ve ileri yaştakiler, tansiyonları belirgin şekilde düşse bile belirti hissetmeyebilir. Seans boyunca düzenli tansiyon ölçümünün nedeni budur.

Diyalizde tansiyon düşmesinin başlıca nedenleri nelerdir?

Tansiyon düşmesi çoğu zaman birden fazla nedenin bir araya gelmesiyle ortaya çıkar. En önemli neden fazla sıvı çekimi olsa da kalp sağlığı, ilaçlar ve beslenme de rol oynar.

Diyalizde tansiyon düşmesine kimler daha yatkındır?

Diyaliz sırasında tansiyon düşmesi herkeste görülebilir, ancak bazı gruplarda daha sık ve daha belirgin yaşanır. Bu gruptaysanız ekibiniz su çekimini daha temkinli planlayabilir ve tansiyonunuzu daha sık ölçebilir.

• Diyabeti olanlar: Uzun süreli yüksek kan şekeri, tansiyonu düzenleyen sinirleri etkileyebilir. Bu kişilerde vücudun ani hacim kaybına yanıtı yavaşlar.
• İleri yaştakiler: Damarların esnekliği ve kalbin uyum kapasitesi yaşla azalır.
• Kalp yetmezliği ya da kalp kapak hastalığı olanlar: Kalp, azalan kan hacmine pompalama gücünü artırarak yanıt veremeyebilir.
• Diyalize yeni başlayanlar: Kuru ağırlık henüz kesinleşmediği için ilk haftalarda hedef bazen düşük belirlenebilir.
• Kansızlığı belirgin olanlar: Düşük hemoglobin, dokulara oksijen taşınmasını azaltarak belirtileri ağırlaştırır.
• Seanslar arasında sürekli fazla kilo alanlar: Her seansta yüksek hızla su çekilmesi gerekir.

Bu özelliklerden biri sizde varsa, seans öncesinde kendinizi nasıl hissettiğinizi ve evde ölçtüğünüz tansiyon değerlerini hemşirenizle paylaşmanız, seans planının size göre yapılmasına yardım eder.

Seans günü için kısa bir kontrol listesi

Aşağıdaki kısa liste, seans günü tansiyon düşmesi riskini azaltan alışkanlıkları bir araya getirir:

1. Sabah tartıldınız mı ve kilo artışınız hedefinizin içinde mi?
2. Hekiminizin diyaliz günleri için belirlediği ilaç düzenine uydunuz mu?
3. Seanstan 1–2 saat önce hafif bir öğün yediniz mi?
4. Önceki gün tuzlu yiyecekleri ve sıvıyı sınırladınız mı?
5. Seans sırasında ilk esneme ya da baş dönmesinde hemşirenize haber vermeye hazır mısınız?

Kramp ile tansiyon düşmesi arasında nasıl bir ilişki var?

Diyaliz sırasında görülen kramplar ile tansiyon düşmesi aynı kökten beslenir: kısa sürede fazla su çekilmesi ^[1]. Kas dokusuna giden kan azaldığında ve vücuttaki sıvı ile tuz dengesi hızla değiştiğinde kaslar istemsiz ve ağrılı şekilde kasılır. Kramplar en sık bacaklarda, baldırlarda ve ayaklarda görülür; genellikle seansın ikinci yarısında, su çekiminin birikerek arttığı dönemde ortaya çıkar. Ulusal Böbrek Vakfı da su çok hızlı çekildiğinde tansiyon düşmesi ve kramp yaşanabileceğini belirtir ^[1].

Kramp sırasında yapılabilecekler:

1. Hemşirenize hemen haber verin; su çekme hızı geçici olarak azaltılabilir.
2. Kramp giren kası yavaşça gerin: baldırda kramp varsa ayak parmaklarınızı kendinize doğru çekin.
3. Ekibiniz uygun görürse kası hafifçe ovun ya da ılık uygulama yapın.
4. Gerekirse ekibiniz damar yolundan serum verebilir.

Kramplar sık tekrarlıyorsa kuru ağırlığınızın, seanslar arası kilo artışınızın ve kan tahlillerinizin (kalsiyum, magnezyum, potasyum) değerlendirilmesi gerekir. Kramplar için kendi başınıza takviye ya da ilaç kullanmayın; doz ve kullanım hekiminizce belirlenir.

Seans sırasında tansiyon düştüğünde ne yapılır?

Seans sırasında tansiyonunuz düştüğünde ekibiniz genellikle birkaç adımı hızla uygular. Bu adımlar çoğu zaman birkaç dakika içinde tansiyonu yükseltir ve seansın devam etmesini sağlar:

1. Pozisyon değişikliği: Koltuğunuz geriye yatırılır, bacaklarınız kalp hizasının üzerine kaldırılır. Bu, kanın beyne ve kalbe dönüşünü kolaylaştırır.
2. Su çekiminin durdurulması ya da yavaşlatılması: Makinedeki ultrafiltrasyon geçici olarak kapatılır ya da azaltılır.
3. Serum verilmesi: Gerekirse damar yolundan az miktarda serum fizyolojik verilir.
4. Kan akım hızının azaltılması: Bazı durumlarda makinedeki kan akımı da düşürülür.
5. Değerlendirme: Tansiyon düzelmezse ya da göğüs ağrısı, bilinç bulanıklığı gibi belirtiler varsa hekim seansın sürdürülüp sürdürülmeyeceğine karar verir.

Tansiyonunuz düzeldikten sonra seans genellikle devam eder. Seans erken sonlandırıldıysa, çekilemeyen su ve temizlenemeyen atık maddeler nedeniyle bir sonraki seansın planı buna göre yapılır.

Diyalizde tansiyon düşmesini önlemek için neler yapabilirsiniz?

Tansiyon düşmesini önlemenin en etkili yolu, seanslar arasında fazla kilo almamaktır. Çekilmesi gereken su azaldıkça, su çekme hızı da güvenli düzeyde kalır. Bunun dışında sizin ve ekibinizin birlikte uygulayabileceği önlemler vardır.

Sizin yapabilecekleriniz

• Tuzu azaltın: Tuz susuzluğu artırır ve sıvı kısıtlamasına uymayı zorlaştırır. Turşu, salamura zeytin, sucuk, hazır çorba ve cips gibi tuzlu yiyecekleri sınırlayın.
• Sıvı hakkınıza uyun: Çay, ayran, çorba ve sulu meyveler de hesaba dahildir. Günlük sıvı hakkınızı diyaliz ekibiniz ve diyetisyeniniz belirler.
• Her gün tartılın: Sabah aynı saatte tartılmak, kilo artışını erken fark etmenizi sağlar ^[4].
• İlaç saatlerinizi konuşun: Diyaliz günleri sabah alınan tansiyon ilaçlarının seans sonrasına kaydırılması gerekip gerekmediğini hekiminize sorun. İlaçlarınızın saatini kendi başınıza değiştirmeyin.
• Seans öncesi ağır yemekten kaçının: Seanstan 1–2 saat önce hafif bir öğün tercih edin. Merkezinizin seansta yemek yeme kuralına uyun.
• Seansları kısaltmayın ve atlamayın: Atlanan seans, bir sonrakinde daha fazla suyun çekilmesi anlamına gelir ^[1].
• Belirtileri erken söyleyin: Esneme ya da hafif baş dönmesi gibi ilk işaretlerde hemşirenize haber verin.

Ekibinizin yapabilecekleri

• Kuru ağırlığınızı yeniden değerlendirmek
• Seans süresini uzatarak su çekme hızını düşürmek ya da ek seans planlamak ^[1]
• Diyaliz sıvısının sıcaklığını biraz düşürmek (serin diyalizat); bu, damarların büzülmesine yardım eder
• Diyaliz sıvısının sodyum içeriğini ya da su çekim profilini seans boyunca değiştirmek
• Kansızlığı tedavi etmek, kalp sağlığınızı değerlendirmek
• Gerekirse seans öncesi tansiyonu destekleyen bir ilaç düşünmek; bu karar ve doz tamamen hekiminize aittir

Diyaliz sonrasında da tansiyon düşebilir mi?

Evet, bazı kişilerde tansiyon seans bittikten sonra, özellikle ayağa kalkarken düşer. Buna ortostatik hipotansiyon denir. Seans boyunca uzanarak ya da oturarak geçirilen saatlerin ve çekilen suyun ardından ani ayağa kalkmak baş dönmesine, gözlerin kararmasına ve düşmeye yol açabilir. Özellikle ileri yaştakiler için düşme ciddi yaralanmalara neden olabileceğinden dikkatli olmak gerekir.

1. Seans bittikten sonra önce birkaç dakika oturur pozisyonda bekleyin.
2. Ayaklarınızı yere sarkıtıp ayak bileklerinizi hareket ettirin.
3. Yavaşça ayağa kalkın; gerekirse birinden destek alın.
4. Baş dönmesi olursa hemen yeniden oturun ve ekibinize söyleyin.
5. Seans sonrası ilk saatlerde araç kullanmaktan ve merdivenlerden aceleyle inmekten kaçının.

Eve döndükten sonra da sık sık baş dönmesi yaşıyorsanız, ev tansiyon aletiyle ölçüm yapıp sonuçları not edin ve bir sonraki seansta ekibinizle paylaşın. Bu durum, kuru ağırlığınızın biraz yükseltilmesi ya da tansiyon ilaçlarınızın azaltılması gerektiğini gösterebilir.

Sık tansiyon düşmesi uzun vadede neden önemlidir?

Seans sırasında sık tekrarlayan tansiyon düşmeleri, kalbe, beyne ve diğer organlara giden kan akımının tekrar tekrar azalması anlamına gelir. Bu durum fistülde pıhtı oluşumunu da kolaylaştırabilir. Ayrıca tansiyon düştüğü için seansların erken bitirilmesi ya da su çekiminin durdurulması, vücutta suyun birikmesine ve diyaliz yeterliliğinin azalmasına neden olabilir. Bu kısır döngü, bir sonraki seansta daha fazla suyun çekilmesini gerektirir. Kısır döngüyü kırmanın en etkili yolu, seanslar arası kilo artışını sınırlamak ve gerekirse seans süresini uzatmaktır ^[1].

Seans sırasında tansiyonunuzun nasıl seyrettiğini öğrenmek için hemşirenizden ölçüm sonuçlarını isteyebilirsiniz. Hangi saatte ve kaç kilo su çekilmişken tansiyonunuzun düştüğünü bilmek, bir sonraki seansın planlanmasında ve kuru ağırlığınızın ayarlanmasında ekibinize yol gösterir.

Ne zaman acil yardım almalısınız?

Seans sırasında ekibiniz yanınızda olduğu için tansiyon düşmesine hızla müdahale edilir. Ancak evde ya da seanslar arasında şu durumlarla karşılaşırsanız 112’yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun:

• Bayılma ya da bilinç bulanıklığı
• Göğüs ağrısı, göğüste baskı hissi veya düzensiz kalp atışı
• Konuşma bozukluğu, yüzde kayma, kol ya da bacakta güç kaybı
• Düşme sonrası baş yaralanması, özellikle kan sulandırıcı kullanıyorsanız
• Kusma ve ishalle birlikte belirgin halsizlik ve baş dönmesi

Seans sonrası saatlerce süren baş dönmesi, evde ölçtüğünüz tansiyonun sürekli düşük çıkması ya da sık tekrarlayan kramplar gibi daha hafif ama tekrarlayan durumlarda da aynı gün diyaliz ekibinizi arayın.