İlk Diyaliz Seansı Nasıl Geçer? Hazırlık ve İlk Haftalar

İlk diyaliz seansı neden daha kısa tutulur?

İlk seans, vücudunuzun kandaki atık maddelerin hızla azalmasına alışabilmesi için genellikle daha kısa sürer ve daha düşük kan akım hızıyla yapılır. Uzun süredir yüksek seyreden üre düzeyinin bir anda düşürülmesi, beyindeki sıvı dengesini etkileyerek baş ağrısı, bulantı, huzursuzluk ve nadiren daha ciddi belirtilere yol açabilir. Bu tabloya dengesizlik sendromu (disekilibrium sendromu) denir. Bunu önlemek için ilk seanslar çoğunlukla 2–3 saatle sınırlı tutulur, sonraki seanslarda süre ve kan akımı adım adım artırılır.

İlk haftaların sonunda çoğu kişi haftada 3 seans, seans başına yaklaşık 4 saatlik standart programa geçer ^[1][2]. Kesin süre; vücut ağırlığınıza, kalan idrar miktarınıza ve kan tahlillerinize göre nefroloğunuz tarafından belirlenir.

Diyalize başlamadan önce nasıl hazırlanmalısınız?

Hazırlık, damar yolunun önceden açılmasından ilaç listenizin gözden geçirilmesine kadar birkaç adımdan oluşur. Planlı başlangıç, hem ilk seansın hem de ilk haftaların daha rahat geçmesini sağlar.

Damar yolu hazır mı?

En uygun durum, diyalize başlamadan haftalar ya da aylar önce kolunuza arteriyovenöz fistül açılmış olmasıdır. NHS kaynakları, fistül işleminin diyalizden yaklaşık 10 hafta önce yapılmasını önerir ^[2]. Fistül yeterince olgunlaşmadıysa ya da diyalize acil başlanması gerekiyorsa boyundaki büyük bir toplardamara geçici diyaliz kateteri takılır. Hangi yolla başlayacağınızı önceden bilmek, ilk gün kıyafet seçiminizi bile etkiler.

Hangi tahliller yapılır?

Diyaliz merkezleri ilk seanstan önce genellikle hepatit B, hepatit C ve HIV taraması ister. Bunun nedeni, makinelerin ve odaların enfeksiyon kontrol kurallarına göre planlanmasıdır. Hepatit B aşınız tamamlanmamışsa aşı programına başlanır. Ayrıca tam kan sayımı, potasyum, fosfor, kalsiyum, paratiroid hormonu ve albümin gibi başlangıç değerleri alınır.

İlaçlarınızı gözden geçirin

Kullandığınız tüm ilaçların, bitkisel ürünlerin ve takviyelerin listesini hazırlayın. Bazı tansiyon ilaçlarının seans günü sabah alınması seans sırasında tansiyon düşmesine yol açabilir; bazı ilaçlar diyalizle uzaklaştırıldığı için seans sonrasına kaydırılabilir. Hangi ilacın ne zaman alınacağını kendiniz değiştirmeyin; doz ve kullanım hekiminizce belirlenir.

İlk seansa yanınızda ne götürmelisiniz?

Seans birkaç saat sürdüğü ve diyaliz salonları çoğunlukla serin olduğu için rahat etmenizi sağlayacak birkaç eşya işinizi kolaylaştırır. Önerimiz şu listeyi bir çantada hazır tutmanızdır:

• Kimlik kartınız ve varsa nefroloji raporlarınız, son tahlil sonuçlarınız
• Güncel ilaç listeniz (ilaç adları ve kullanım saatleri)
• Kolları kolayca sıvanabilen, önden düğmeli ya da fermuarlı rahat bir üst giysi; kateteriniz varsa göğüs bölgesine erişimi kolaylaştıran bir gömlek
• İnce bir battaniye ya da hırka ve kalın çorap
• Kitap, gazete, bulmaca, kulaklık ve şarjı dolu bir telefon ya da tablet
• Merkezin izin verdiği ölçüde hafif bir atıştırmalık; şekerli ya da tuzlu hazır gıdalar yerine diyetisyeninizin önerdiği seçenekler
• Diyabetiniz varsa şeker ölçüm cihazınız ve kan şekeriniz düşerse kullanmak üzere ekibinizin önerdiği bir şey

Değerli eşyalarınızı evde bırakmanız iyi olur. İlk seansta bir yakınınızın sizi getirip götürmesi de önerilir; seans sonrası yorgunluk ve baş dönmesi yaşanabilir, ilk gün araç kullanmamak daha güvenlidir.

İlk seans adım adım nasıl ilerler?

İlk seans, sonraki seansların da temel düzenini oluşturan belirli adımları izler. Hemşireniz her adımı size açıklayacaktır; soru sormaktan çekinmeyin.

1. Karşılama ve kayıt: Merkeze geldiğinizde kimlik ve sağlık bilgileriniz alınır, size bir makine ve koltuk ya da yatak ayrılır.
2. El yıkama: Fistülünüz varsa diyaliz kolunuzu ılık su ve sabunla yıkamanız istenir. Bu basit adım enfeksiyon riskini belirgin şekilde azaltır.
3. Tartı: Seans öncesi kilonuz ölçülür. İlk seanslarda henüz kuru ağırlığınız kesinleşmediği için çekilecek su miktarı temkinli belirlenir.
4. Ölçümler: Tansiyon, nabız, ateş ve gerekirse oksijen düzeyi ölçülür. Nefes darlığı, şişlik ya da başka bir yakınmanız varsa bu sırada söyleyin.
5. Bağlanma: Fistül ya da greftiniz varsa iki iğne yerleştirilir. Yeni fistüllerde ilk kez daha ince iğneler kullanılabilir ve bazen tek iğneyle başlanır. Kateteriniz varsa pansuman açılır, uçlar temizlenir ve makineye bağlanır.
6. Tedavi süresi: Kan, diyalizör denen filtreden geçip temizlenerek size geri döner ^[3]. Tansiyonunuz genellikle 30–60 dakikada bir ölçülür. Bu sürede uyuyabilir, okuyabilir ya da yanınızdakilerle sohbet edebilirsiniz.
7. Bitiş: Makine kanı size geri verir, iğneler çıkarılır ve giriş yerlerine birkaç dakika bastırılır. Kanama durunca bant yapıştırılır.
8. Son kontrol: Seans sonrası tartı ve tansiyon ölçümünden sonra ayağa yavaşça kalkarsınız. Baş dönmesi olursa birkaç dakika oturarak bekleyin.

İlk seanslarda neler hissedebilirsiniz?

İlk seanslarda en sık görülen durumlar yorgunluk, hafif baş ağrısı, bulantı, kas krampı ve baş dönmesidir ^[2]. Bunların çoğu vücudunuz yeni düzene uyum sağladıkça azalır. Seans sırasında tansiyonun düşmesi de görülebilir; esneme, terleme, mide bulantısı, görmede bulanıklık ya da başın hafiflemesi gibi belirtiler hissederseniz hemen hemşirenize söyleyin ^[3].

İlk haftalarda sizi neler bekliyor?

İlk haftalar hem vücudunuzun hem de günlük düzeninizin diyalize uyum sağladığı dönemdir. Bu sürede birkaç önemli ayar yapılır.

Kuru ağırlığın belirlenmesi

Kuru ağırlık, vücudunuzda fazla su yokken olması gereken kilodur. İlk birkaç hafta boyunca her seansta biraz daha su çekilerek, tansiyonunuzun dengede olduğu, ayak bileklerinizde şişlik kalmadığı ve kramp yaşamadığınız kilo aranır. Bu süreç birkaç hafta sürebilir ve kuru ağırlık zaman içinde yeniden ayarlanabilir.

Sıvı ve diyet düzeni

Diyetisyeninizle ilk görüşmeniz genellikle bu dönemde yapılır. Günlük sıvı hakkınız kalan idrar miktarınıza göre hesaplanır; çay, ayran, çorba, karpuz gibi sulu yiyecekler de bu hesaba dahildir. Potasyumu yüksek besinler (kuru kayısı, kuru fasulye, pekmez, muz, domates salçası) ve fosforu yüksek besinler (işlenmiş peynir, kola, hazır gıdalar) için kişisel sınırlarınızı diyaliz ekibiniz ve diyetisyeniniz belirler ^[1].

Kalan idrarınızı korumak

Diyalize başlarken hâlâ idrar yapıyorsanız bu çok değerlidir. Kalan böbrek işlevi sıvı kontrolünü kolaylaştırır. Ağrı kesici seçimi ve ilaç kullanımı konusunda böbreği yorabilecek ilaçlardan kaçınmak için her yeni ilacı ekibinize danışın.

Duygusal uyum

Diyalize başlamak çoğu kişi için büyük bir değişikliktir. İlk haftalarda kaygı, üzüntü, öfke ya da yorgunluk hissetmeniz doğaldır. Bu duygular uzun sürerse, uykunuzu ve iştahınızı etkiliyorsa ekibinize söyleyin; merkezlerin psikolog ve sosyal hizmet desteği olabilir. Aileden birinin ilk seanslarda yanınızda olması da uyumu kolaylaştırır.

Diyaliz gününüzü nasıl planlamalısınız?

Diyaliz günü, seans saatinden geriye doğru planlandığında çok daha rahat geçer. Merkeze ulaşım süresini, seansın kendisini ve sonrasında dinlenme ihtiyacını birlikte düşünmek gerekir; seans 4 saat sürse bile yol ve hazırlıkla birlikte günün 6–7 saatini ayırmanız gerekebilir.

• Seans öncesi öğün: Seanstan 1–2 saat önce hafif bir öğün yemek, seans sırasında acıkmanızı önler. Ağır ve yağlı bir yemek ise seans sırasında tansiyon düşmesine yatkınlığı artırabilir.
• Ulaşım: Türkiye’de pek çok diyaliz merkezi hastalarına servis hizmeti sunar. Bu hizmetin olup olmadığını, saatlerini ve ulaşım giderlerinin karşılanma koşullarını merkezinizden ve SGK’dan teyit edin.
• Vardiya seçimi: Çalışıyorsanız akşam vardiyası, sabah erken kalkmakta zorlanıyorsanız öğle vardiyası daha uygun olabilir. Yer durumuna göre vardiya değişikliği talep edebilirsiniz.
• Seans sonrası: İlk haftalarda seans sonrasını dinlenmeye ayırın. Ağır ev işleri, uzun alışveriş ya da yorucu ziyaretleri diyaliz olmayan günlere bırakın.

Seyahat ya da tatil planınız varsa, gideceğiniz yerdeki bir merkezde misafir hasta olarak seans ayarlanması gerekir. Bu planlama haftalar öncesinden yapılmalıdır; ilk aylarda ise düzeninizin oturmasını beklemek daha doğru olur.

İlk seanslarda ekibinize hangi soruları sormalısınız?

İlk haftalarda sorduğunuz sorular, ileride kendi tedavinizi yönetmenizi kolaylaştırır. Ekip size bilgi vermek için oradadır ve hiçbir soru gereksiz değildir. Aşağıdaki soruları bir kâğıda yazıp yanınızda götürebilirsiniz:

1. Hedef kuru ağırlığım şu an kaç kilogram ve ne zaman yeniden değerlendirilecek?
2. Seanslar arasında en fazla kaç kilo almam uygun olur?
3. Günlük sıvı hakkım ne kadar; çay, çorba ve meyveyi nasıl hesaplamalıyım?
4. Diyaliz günlerinde hangi ilaçlarımı ne zaman almalıyım?
5. Fistülüm ya da kateterim için günlük bakımda nelere dikkat etmeliyim?
6. Kan tahlillerim hangi aralıklarla yapılacak ve sonuçlarımı nasıl öğrenebilirim?
7. Gece ya da hafta sonu bir sorun yaşarsam kimi aramalıyım?

Bu soruların cevaplarını bir defterde toplamak, hem sizin hem de size eşlik eden yakınınızın işini kolaylaştırır. Zamanla tahlil sonuçlarınızı da aynı deftere ekleyerek değişimleri kendiniz takip edebilirsiniz.

İlk aylarda kan tahlilleriniz, kuru ağırlığınız ve ilaçlarınız sık sık güncellenebilir. Bu değişiklikler tedavinin size göre ayarlandığını gösterir. Her güncellemeyi defterinize not etmeniz, neyin neden değiştiğini takip etmenizi ve aile bireylerinizin de süreci anlamasını kolaylaştırır.

Seanslar arasında nelere dikkat etmelisiniz?

İlk haftalarda en önemli görev, seanslar arasında alacağınız kiloyu kontrol etmek ve damar yolunuzu korumaktır. Her sabah aynı saatte, tuvaletten sonra ve benzer kıyafetle tartılmanız, sıvı birikimini erken fark etmenizi sağlar.

• Fistülünüzün titreşimini (thrill) her gün elinizle kontrol edin.
• Fistüllü kolunuzdan tansiyon ölçtürmeyin, kan aldırmayın, o kolda saat ya da sıkı bileklik takmayın.
• Kateteriniz varsa pansumanı ıslatmayın; banyo için ekibinizin önerdiği koruma yöntemini kullanın.
• Tuzu azaltın; tuz susuzluğu artırır ve sıvı kısıtlamasını zorlaştırır.
• Seansları atlamayın ve kısaltmayın; özellikle hafta sonu arasından sonraki seans önemlidir.

Ne zaman acil yardım almalısınız?

Bazı belirtiler seansı beklemeden değerlendirilmelidir. Nefes darlığı, yatınca artan öksürük, göğüs ağrısı, çarpıntı, kaslarda belirgin güçsüzlük, kateter ya da fistül bölgesinden durmayan kanama, titremeli ateş veya bilinç bulanıklığı olursa 112’yi arayın ya da en yakın acil servise gidin. Fistül titreşiminin kaybolması, kateter bölgesinde kızarıklık veya akıntı ve seanslar arasında hızlı kilo artışı gibi durumlarda da aynı gün diyaliz ekibinizle iletişime geçin.